Kafé Kasbergen

Columns Over Het Alledaagse (2)

2011-02-03T09:04:00.000-08:00

Marx en HEMA’s fotoservice

Voor mijn opa maak ik jaarlijks een kerstkaart. Dat heeft niet veel om het lijf. Hij geeft mij meestal een foto van iets dat met kerst te maken heeft. En soms heeft de foto helemaal niets met kerst te maken. Hoe dan ook, de foto is ouderwets van een rolletje afgedrukt. Ik scan de foto in, en photoshop er de tekst ‘veel heil en zegen’ bij. Daar kan weinig aan fout gaan.

Waar wel veel aan fout kan gaan, is het afdrukken van de 150 kerstkaarten. De macht der gewoonte wil namelijk dat ik dat door de HEMA laat doen. En de HEMA fotoprinter drukt kleuren af die hinderlijk afwijken van de kleuren op mijn computerbeeldscherm. Hoe hinderlijk? Zo hinderlijk als het verschil tussen een fraaie blauwe lucht en een grauwe grijze lucht. Door schade en schande wijs geworden maak ik nu altijd eerst twee drukproeven.

En inderdaad, ook de drukproeven van afgelopen kerst: eenmaal blauw, eenmaal grauw. Van het een kwam het ander. Ik raakte aan de praat met de alleraardigste jongen achter de HEMA fotobalie. Een bleekneusje, maar wat wil je als je de hele dag foto’s staat te ontwikkelen. We bespraken de drukproeven, en over wat nu? Hij gaf me goede raad over de kleuren, en vertelde dat mensen ook vaak onbewust het verkeerde formaat foto’s uitprinten. Dat frustreert klanten, bij 300 mislukte vakantiefoto’s. Een frustratie die ze in eerste instantie op hem botvierden.

Ik had met de jongen te doen – hij was immers alleraardigst – en dacht op mijn beurt hem goede raad te geven: installeer op de HEMA website een waarschuwend scherm, dat klanten voor hun definitieve bestelling vraagt of ze echt het goede formaat hebben geselecteerd. De jongen verzuchtte dat hij zo’n idee al vaak aan zowel de winkelmanager als aan de webmaster had voorgesteld. Maar die vertikten het beiden om zijn voorstel te overwegen.

Waarom niet? Dat vroeg ik me op weg naar huis af. Het probleem leek me technisch eenvoudig te verhelpen. De oplossing scheelt een hoop frustratie bij klanten. En de fotobaliejongen had het voorstel ongetwijfeld alleraardigst gebracht bij zijn winkelmanager en de webmaster. Ik kon niet anders dan twee mogelijke verklaringen bedenken.

De eerste verklaring komt rechtstreeks uit een managementboekje. Noch de winkelmanager noch de webmaster ervaart de ellende die de fotobaliejongen dagelijks van gefrustreerde klanten over zich uitgestort krijgt. In managementtaal gesteld begrijpen ze niet ‘wat er speelt op de werkvloer’. En daarom zijn ze niet doordrongen van het belang van een goede oplossing. Misschien zouden de manager en de webmaster eens een dagje achter de fotobalie moeten gaan staan.

De tweede verklaring zul je niet snel in een managementboekje tegenkomen. Eerder in Karl Marx’ boek ‘Das Kapital’. Volgens die verklaring vindt de HEMA het helemaal niet erg vindt dat klanten met regelmaat mislukte foto’s bestellen. Dan moet de bestelling immers nogmaals worden gedaan. En tel maar uit: 300 keer 25 cent. 75 Euro die niet eenmaal, maar tweemaal wordt verdiend. Het welbevinden van de baliejongen is een verwaarloosbaar offer als er zo eenvoudig geld kan worden verdiend.

Deze verklaring legt het natuurlijk altijd af tegen HEMA’s PR-dame die nog eens uitlegt dat ‘service met een glimlach’ tot de kernwaarden van HEMA’s missie-statement behoort. Maar bedenk dan het volgende: toen ik mijn verklaringen aan een vriend voorlegde, vertelde hij over zijn ervaringen op de helpdesk van een computerspelfabrikant. Alleen beruchte klagers werden afgekocht met een gratis spel. Klanten die minder volhardend waren in hun ontevredenheid, werden bewust door helpdeskmedewerkers aan het lijntje gehouden. De paar Euro per uur die dat de fabrikant kostte, deed financieel minder pijn dan elke individuele klacht serieus nemen en oplossen.

Opa’s kerstkaarten zijn uiteindelijk goed afgedrukt, maar met lede ogen zie ik aan hoe de fotobaliejongen van de HEMA bij elk bezoek bleker gaat zien.

Leve het leven, Levi!

2010-04-04T08:12:00.000-07:00

Deel drie van het Leids drieluik ‘De montere jongens Mozes’

Als een willekeurige voorbijganger zou worden gevraagd wat het meest opvalt aan Sarah Jansen, dan is dat zonder twijfel haar litteken. Het loopt van net onder haar rechteroog tot aan haar mondhoek. Het is slordig gehecht en lelijk genezen. De punctiegaten van de hechtnaald zijn duidelijk zichtbaar.

Als men haar ernaar vraagt, en dat gebeurt met regelmaat, vertelt ze dat ze vroeger op sociëteit van het buffet is gevallen. Met haar gezicht in een bierglas. Meestal zegt men oh. Gevolgd door een diep zwijgen.

Over Levi spreekt ze niet.

De zomer van 2007 was er een zoals alle anderen. Het verenigingsjaar was ten einde gekomen met een kroegjool. Acht meter glas was gesneuveld, twee neuzen waren gebroken. Een meisje was vrouw geworden. Bloed en bier had gevloeid. En nu had Leiden een kater.

Op banken buiten hingen verveelde studenten. Sarah lag in Levi’s armen in bed. Naast het bed Levi’s tentstappers. Besmeurd. Over een stoel zijn bestuurspak. Uitgescheurd. Andere kleren had hij niet meer. Kwijt. Verschwunden zeggen Duitsers. Het lichaam van Levi was getekend door corpstatoeages. Striae overspanden zijn hele buik door de 18 kilo extra gewicht die zijn bestuursjaar had opgeleverd. Dat bracht het totaal op 109.

Sarah volgde met haar vingers een barst in Levi’s huid. Levi ontwaakte. ‘Doe 's ophouden’ gromde hij, en draaide zich om. Een lichaam dat als enige de zware leestafel om kan gooien, dacht ze, en klom bovenop hem. ‘Sarah, laat me met rust en val me niet lastig’. Hij wierp haar van zich af, stapte uit bed en liep naar de wasbak. Sarah staarde uit het raam. ‘Levi, je leeft nu al een jaar op een vierkante kilometer tussen het Rapenburg en de Breestraat.’ Levi trok zijn voorhuid naar achteren, legde hem op de rand van de wasbak en rekte zich uit. ‘Laten we ergens heen gaan Levi’. Vooruit zei hij, en waterde.

Yalla yalla riep de buschauffeur. Hij smeet hun koffers in het laadruim en gebaarde Sarah en Levi driftig de bus in te gaan. Syrië was anders. Het landschap was desolaat. De mannen hadden hoekiger gezichten. Ze keken Sarah schichtig aan. Als ze terugkeek keken ze weg. En als zij wegkeek keken ze terug. Maar beter dan Jordanië. Teveel Russen in de Dode Zee. Teveel Fransen bij de opgravingen in Petra.

In de krappe bus van Basra naar Damascus betreurden de Syriërs nog steeds het verlies van de Golan hoogten. Sarah betreurde haar reis met Levi. Misschien zou hij zich anders gedragen dacht ze. IJdele hoop. Zijn arrogante corpshouding bleek hardnekkig. Het eten vond hij goor, de hostels nog goorder en de andere backpackers het allergoorst. Over ‘nieuwe mensen ontmoeten’ hoefde ze niet te beginnen.

Hoewel Levi het niet expliciet uitsprak, had Sarah het idee dat hij haar deze reis kwalijk nam. Bij Romeinse opgravingen, moskeeën en souq’s toonde hij opzichtige desinteresse. Zijn waardeloze conditie gaf hem een excuus om bij het dichtstbijzijnde koffiehuis te gaan zitten. Zwetend. Het hielp niet dat eten en drinken in het openbaar tijdelijk verboden was. Misschien was het onhandig om tijdens de Ramadan naar het Midden-Oosten te gaan. Maar Sarah had er niet aan gedacht. Ze had er ook niet aan gedacht dat de afwezigheid van alcohol Levi onhandelbaar zou maken. Als hij voldoende rookte was het draaglijk. Maar de impulsieve woedeaanvallen van voor zijn bestuursjaar waren weer terug. En met elke woedeaanval voelde Sarah zich schuldiger.

Tegen de avond bereikten ze Damascus. ‘Al-Merjeh square. Bus stop. Yalla yalla’. Sarah en Levi stapten uit. ‘Welcome to Syria’ riep de chauffeur hen na, en grijnsde zijn bruine tanden bloot. Vanwege Ramadan waren er veel bedelaars op straat. ‘Baksjisj mister, baksjisj’. Op weg naar hostel Al-Rabie duwde Levi de straatkinderen van hem af. Hij was vadsig maar sterk, en straalde nog steeds een natuurlijke dominantie uit. Sarah voelde zich trots dat Levi van onder de niqaabs langdurig werd nagekeken. Ze kon het niet zien, maar een vrouw weet dat, wanneer haar man begeerd wordt. Het kostte haarzelf moeite om Levi nog te begeren. Intimiteit in het openbaar was uitgesloten. In de ranzige hostels de lichamelijke liefde afwezig.

Nadat ze hun huurauto hadden opgehaald en bij het hostel hadden geparkeerd, gebruikten ze het avondmaal. Starend naar hun bord. Khobz, houmous, falafel. Onheilspellende stilte. Halverwege de maaltijd begon Levi zwaar snuivend adem te halen. Sarah zette zich schrap voor een woedeaanval. Maar die bleef uit. Ze keek op en zag hoe Levi een stuk brood in haar handen drukte. Hij bracht zijn hoofd dicht bij het hare en fluisterde ‘vergeet mij maar, Sarah. Doe mij maar weg uit je herinnering’. Even keek hij haar aan. Zijn ogen stonden afwezig. Toen stond hij op en liep weg. Verbijsterd bleef Sarah aan tafel zitten. Twee uur lang. Roerloos. Ze dacht aan het college Romeins Recht vorig collegejaar. Hoe Levi de schil van een sinaasappel had gepeld. Hoe zijn toewijding bij de simpele taak haar had ontroerd. Hoe hij haar twee parten had gegeven, druipend van het sap. Hoe ze ‘s avonds voor het eerst hadden getongd in de WW. Daar zag niemand je ooit.

Een voorzichtige hand op haar schouder. ‘Woman, we are closing, woman’. Sarah staarde naar een stel bruine tanden. Het was de buschauffeur. Met een schort voor, en de rekening in zijn hand. ‘Yes yes. Two jobs, woman. Eight children’, zei de ober. Hij keek naar beneden.

Levi was intussen ver doorgedrongen in de Oude Stad van Damascus. Irrationele woede had zich weer meester van hem gemaakt. Hij bewoog zich wild voort. Had willekeurig afgeslagen in het labyrint van overhellende straatjes. In een slecht verlichte doorgang hield hij hijgend halt. Plotseling hoorde hij een stem in de schemer. ‘Easy now tiger’. In een portiek aan zijn voeten zat een oude man met lang zwart haar. Het flauwe lantaarnschijnsel weerkaatste op zijn ronde brillenglazen. Zijn peuk gloeide op. ‘I was once like you’, vervolgde de oude man onverstoorbaar, ‘full of uncontrollable rage. But I know what helps. Please come inside, Levi.’

De man drukte zijn peuk uit, en duwde een zware houten deur open. Levi liep achter hem aan en volgde hem naar een binnenplaats. Op de grond lagen rode kussens met gouden stiksels. ‘Sit down, Levi. My name is Monkith by the way’. De binnenplaats werd omringd door een donkere zuilengang, waar Monkith in verdween. Tussen de zuilen stonden sokkels met bronzen beelden erop. Vrouwen en vogels, in rare poses. Ze hadden extreem lange armen en vleugels. Alsof ze reikten naar het luchtledige. ‘You like my sculptures Levi?’ Monkith kwam terug met een fles en een kan water. Hij schonk een glas voor de helft vol uit de fles, en vulde bij met water en ijs. ‘This is arak Levi. That will calm you down, not?’ Levi dronk gulzig. De anijs brandde achterin zijn keel.

‘That is such a nice shirt’, zei Monkith, en wees naar de print van MC Escher op Levi’s shirt.
- ‘Thanks, I borrowed it from my brother Juliaan.’
‘MC Escher was a great Dutch artist. In my sculptures I try to capture some of his surrealism. Life is often surreal too, isn’t it Levi?’
- ‘Well, mine is pretty straightforward.’
‘You think?’
- ‘Yes, I started studying in Leiden four years ago. Became a member of my fraternity because my whole family was. I am now on the board of my fraternity. I just spent a year drinking…’ Levi dacht even na over het Engelse woord voor paardenkut. ‘…anyway, I drink a fruit spirit and soda, Monkith, because they say it contains little calories.’ Hij keek naar Monkith’s magere lichaam. Monkith zag het en kreeg pretoogjes.
‘You should have drunk arak, Levi’.

Levi grinnikte, en vervolgde:
- ‘I will probably work for some law firm in the future. A recruiter from Allen & Overy told me I am a high potential. I want to specialize in mergers and acquisitions.’
‘You study law, Levi? You should come and work here in Syria. We don’t have much law here. Our government mainly specializes in murders and executions. Nobody attends university here, but we all graduated from the university of life. You know what I mean?’
Monkith’s pretogen waren verdwenen. Levi knikte. De arak had hem gekalmeerd. Hij voelde een onbekende rust over zijn lichaam komen. Zwijgend rookten Monkith en hij een sigaret.
- ‘Can I ask you something Monkith. Why are you so friendly? You don’t know me at all.’
‘Well, as for knowing you, I think you might be surprised. But truth is, I was sent on a mission Levi. To save you. Just like any man needs to be saved. But I am not the one who can do it for you. Only a woman can.’

Monkith schonk opnieuw arak in.
- ‘I am sorry Monkith, but I don’t understand what you say.’
‘Let me explain. You told me about your life. Now let me tell you about mine. Are you Jewish, Levi?’
- ‘No, my father is, but I am not.’
‘Well, in this part of the world everyone is of a certain religion. But contrary to what you might think I’m no Muslim. I am a Baha’i. I was born as such in a little village called Griyat, in Iraq 43 years ago. Life was simple then. I used to build clay sculptures on the banks of the river Tigris. You know it is said that its water flowed forth from the Garden of Eden, Levi? Griyat was a peaceful place, somewhat like paradise, until the Baath party came to power. We were persecuted because of our religion. Or because of our political activism. Who knows. They always find a reason Levi.’

Monkith schonk twee nieuwe glazen arak in. Hij draaide zijn rug naar Levi, en tilde zijn shirt op. Het maanlicht wierp slagschaduwen op zijn littekens. ‘I was lucky, Levi. They executed 13 of my cousins. I had to flee the country. Leave my parents behind. I ended up here. Living on the streets. Living on arak. And the Baath party still looked for me here. I would have died either way, Levi, and nobody would have noticed. But a woman saved me. She took me in her house, and gave me a new identity. She gave new meaning to my life. In return I gave her the only things I could offer: my love and my sculptures.’

De arak veroorzaakte bij Levi een roes die hij herkende van absint en mescal. Zijn eigen stem klonk steeds verder weg.
- ‘Monkith, you seem at peace now, despite your suffering. Why am I not at peace? What am I fleeing from? Which demons am I fighting? I have nothing to worry about.’

‘It is precisely that, Levi. Alongside your worries your society has lost its soul. You’ve freed yourself from religion and ideology, but nothing has taken its place. Nothing but work, good manners and boredom.’ Monkith liet zijn woorden even bezinken. ‘I even heard some of you become sick from working too much. People here become sick from tap water. So we enjoy every occasion in the presence of our loved ones. Because Inshallah, it may be our last.’
- ‘But should I live like every day is my last, Monkith?’
Monkith glimlachte bemoedigend.
‘Let me just say that our lives here happen in the present. Your lives happen fifteen minutes from now. You live like you’re always running late for something. But your philosophers were right, Levi, life should be an art as well.’
- But how can I be an artist, Monkith? I don’t even know how to entertain myself.’
Monkith moest lachen.
‘See, Levi, you know how to entertain me. Everything is already there. You just retrieve what you lost along the way.’
- ‘I am anxious, Monkith’.
‘Don’t be’.

Zes uren lang praatten ze door. Steeds gehaaster. Steeds fragmentarischer. En ze dronken. Totdat de fles leeg was, en ze uitgeput in de kussens achterover zakten. Het zevende uur waren ze stil. Plotseling werd de stilte ruw doorbroken door de oproep voor het ochtendgebed. Uit schelle speakers klonk Allahu Akbar.
Levi kwam overeind.
- ‘Has everything been said, Monkith?’
‘Never, Levi, never.’
Ze omhelsden elkaar. Levi’s shirt rook naar verschraald zweet. Monkith gaf hem één van zijn beelden. Een vrouw met een kind in haar armen. Met het beeld onder zijn arm strompelde Levi terug naar het hostel. Een bedroefd gevoel kwam over hem heen. Het gevoel van een groot verlies. Hij bedacht zich dat Monkith hem nooit om zijn naam had gevraagd.

Toen Levi het hostel bereikte had het eerste zonlicht ook Sarah bereikt. Het scheen tussen de gordijnen door op haar rug. Ze lag te slapen. Levi zette het beeld op de grond. Voor het eerst in zijn leven keek hij goed naar Sarah. Voor het eerst zag hij hoe mooi ze eigenlijk was. Hij begon te twijfelen. Zou zij het zijn? Had Monkith dat bedoeld? Hier, op de plek van alle oorsprong? Nee, te laat.

Levi pakte Sarah op en nam haar in de brandweergreep. Ze kreunde iets, maar bleef slapen. Met Sarah over zijn schouders liep Levi naar hun huurauto. Hij zette haar op de passagiersstoel, en nam achter het stuur plaats. Hij draaide het raam open en startte de auto. Ongehinderd door de ochtendspits draaide hij de M1 snelweg op. To Iraq, zei het verkeersbord. Elke truck die uit tegengestelde richting passeerde blies een wolk warme woestijnwind in zijn gezicht. Zijn slingerende rijden ontlokte getoeter. In halve slaapwaaktoestand kroop Sarah tegen hem aan. Levi drukte het gaspedaal diep in, en voor het eerst in 21 uur sloot hij zijn ogen. Hij hoorde het aanzwellende lawaai van de claxon van een truck. Maar hij gaf nog meer gas. En hij voelde niets. Niets dan het ritmische gebonk van hun auto op het kapotte Syrische asfalt. En ja toch ook, haar aanwezigheid.

Sarah heeft Levi niet weggedaan uit haar herinnering. Integendeel, ze denkt nog dagelijks aan hem. Haar laatste herinneringen zijn vertroebeld door de morfine. De artsen met baarden. De operatiekamer. De splijtende pijn aan haar gezicht. Levi’s broer Juliaan die naast hem zit aan het bed. Continu bellend. Schreeuwend. Vloekend. Tot er stilte is. Opvallend eigenlijk, hoe geruisloos de dood voorbijtrekt. Alsof hij zegt, let maar niet op mij.

Haar littekens neemt ze Levi niet kwalijk. Littekens doen geen pijn. Maar het gebrek aan waarom is martelend. In de hoop het ooit te weten te komen kijkt ze vaak naar het beeld. Het rare beeld van de vrouw met een kind in haar veel te lange armen. Alsof dat op een dag opeens gaat praten. Onlangs ontdekte ze dat iemand iets in de sokkel van het beeld heeft gekrast:

The Virgin Mary, made by Monkith, R.I.P. * Griyat 1964 - † Damascus 1997

Nog steeds vraagt Sarah zich af wie Monkith eigenlijk is.

---

Columns Over Het Openbaar Bestuur (2)

2010-01-26T05:34:00.000-08:00

Dienstverlening of dienstplicht?

Op de website van de gemeente Zeist lezen we dat haar inwoners voortaan begrijpelijke brieven gaan ontvangen:

De gemeente Zeist wil de dienstverlening aan haar inwoners verbeteren. Daarom starten we met het project Bouwen aan Brieven. We willen inwoners van Zeist uitnodigen om mee te schrijven aan de brieven van de afdeling Vergunningen en Handhaving. Want wie kan ons beter vertellen of een brief duidelijk genoeg is en prettig van toon, dan de ontvanger (de inwoners van Zeist) zelf?

Klinkt nobel: de gemeente Zeist is zo aardig de dienstverlening aan haar inwoners te willen verbeteren.

Maar wat betekent dat woord eigenlijk: dienst?

dienst de; m -en 1 het dienen: buiten ~ zijn niet werken, niet beschikbaar zijn 2 het dienen als militair […] 5 handeling waarmee men iemand van nut is: iemand een ~ bewijzen

Oh jee. De gemeente Zeist heeft de boel te rooskleurig voorgesteld. Burgers een begrijpelijke brief sturen, dat is geen dienstverlening. Dat is dienstplicht.

Waarom vraagt u?

Stel je voor dat een bakkertje zijn witte en bruine broden onder dezelfde naam zou verkopen. Dat is niet begrijpelijk. Één keer met bruin brood thuiskomen terwijl je wit wilde, vooruit. Maar na de vierde keer is de lol eraf.

Attendeert de klandizie het bakkertje vervolgens op zijn verwarrende taalgebruik. En verandert het bakkertje vervolgens de namen van zijn brood. Noemen we dat dan dienstverlening? Of noemen we dat dan gezond verstand?

Ik stel voor dat de gemeente Zeist de tekst op haar website als volgt verandert:

De gemeente Zeist wil haar dienstplicht aan haar inwoners nakomen. Daarom starten we met het project Bouwen aan Brieven.

Ook wil de gemeente Zeist haar dienstverlening verbeteren. Daarom wordt u voortaan aan het loket vrolijk toegelachen door de baliemedewerker.

Het zijn niet mijn woorden

2010-01-10T04:30:00.000-08:00

Het geheim van Den Haag
Ondanks goede voornemens weer een artikel dat door iemand anders is geschreven. Maar het is wel een heel goed artikel. Dat dan weer wel. Wat het is een interview met de schrijver van een Heel Belangrijk Boek. En dat moet iedereen dan maar gaan kopen. Dat kan hier.

De pdf-versie van het interview vind je hier

Zo kan het dus ook

2009-12-13T07:05:00.000-08:00

Een goed artikel over seks

Normaal gesproken publiceer ik hier alleen teksten die ik zelf heb geschreven, maar voor dit artikel uit het Volkskrant magazine van 28 en 29 november 2009 maak ik graag een uitzondering. Zelden zo'n goed artikel gelezen over hoe mannen seks beleven. Zonder de Sesamstraat-achtige kinderlijkheden, beschaamde grapjes, en misplaatste 'onthullingen' waar dergelijke artikelen in 'vrouwenbladen' - en overigens ook in 'mannenbladen' - door worden gekarakteriseerd. Nee, gewoon recht-voor-zijn-raap en zeggen-waar-het-op-staat. Hafid Bouazza is verreweg het scherpst, maar alleen al die grijns van Robert Vuijsje. Weergaloos.

(klikken per pagina geeft leesbaar formaat of download het gehele artikel hier)

Columns Over Het Openbaar Bestuur (1)

2009-10-12T15:26:00.000-07:00

De gemeente Baarn is Reviaan
Van de column "de gemeente Baarn is Reviaan" heb ik twee versies gemaakt, ieder hopelijk in zijn eigen recht de moeite waard om te lezen. Ik kon niet kiezen, en hoor graag welke versie beter is.

VERSIE 1

Als kind las ik met veel plezier de Donald Duck: ‘een vrolijk weekblad’. Als volwassene lees ik met veel tegenzin het Binnenlands Bestuur: ‘een onafhankelijk weekblad voor ambtenaren en bestuurders bij de overheid’.

‘Hè, nu niet zo jongen’, zou mijn lieve moeder zeggen. En gelijk heeft ze. Ik ben bestuurskundige, en stand verplicht. Bovendien moet men zich ervan verzekeren “over de lopende zaken te kunnen meepraten”. Zou Gerard Reve zeggen.

Dus ik pak mezelf samen. En wat schetst – eenmaal bij de personeelsadvertenties aanbeland – mijn verbazing? Ook de gemeente Baarn kent het werk van Reve. Want wat lezen we in de koptekst van de Baarnse personeelsadvertentie?

wij zoeken “mensen die er uit halen wat er in zit” v/m

Hoe dit nu te interpreteren? De Baarnse copywriter is toch zeker wel op de hoogte van Reviaanse ironie? Hij begrijpt toch wel dat hij met zijn dubbele haken potentiële Baarnse gemeenteambtenaren afschildert als levensmoede grijze muizen?

Of misschien begrijpt hij het niet. Of misschien kent hij het werk van Reve toch niet.

Maar dat is onwaarschijnlijk. Want linksonder op de advertentie staan een paar verdwaalde regels die niets anders zijn dan Katholieke poëzie:

In onze manier van werken schuilt de grootste uitdaging.
Dat is samenwerken met de samenleving.
Waar de dialoog gezocht wordt met alle betrokkenen.
Waar uitgegaan wordt van de kracht en de kwaliteiten van het individu.
Bij een organisatie die eruit wil halen wat er in zit.
(Amen)

Bovenaan de personeelsadvertentie een foto van een guitig lachende vrouw. Ze is gekleed in iets wat lijkt op een overgooier. En ze heeft een ketting om. Zou het de burgemeester zijn? Zou de burgemeester “er uit halen wat er in zit”?

En hoe zou Reves personeelsadvertentie eigenlijk luiden? Vermoedelijk als volgt:

wij zoeken "buitenkansjes voor het soort dat er van houdt" m/m

Zou Reve ooit in Baarn zijn geweest?

---

VERSIE 2

Als kind las ik met veel plezier de Donald Duck: ‘een vrolijk weekblad’. Als volwassene lees ik met veel tegenzin het Binnenlands Bestuur: ‘een onafhankelijk weekblad voor ambtenaren en bestuurders bij de overheid’.

‘Hè, nu niet zo jongen’, zou mijn lieve moeder zeggen. En gelijk heeft ze. Ik ben bestuurskundige, en stand verplicht. Bovendien moet men zich ervan verzekeren “over de lopende zaken te kunnen meepraten”. Zou Gerard Reve zeggen.

Dus ik pak mezelf samen. En wat schetst – eenmaal bij de personeelsadvertenties aanbeland – mijn verbazing? Ook de gemeente Baarn kent het werk van Reve. Want wat lezen we in de koptekst van de Baarnse personeelsadvertentie?

wij zoeken “mensen die er uit halen wat er in zit” v/m

Hoe dit nu te interpreteren? De Baarnse copywriter is toch zeker wel op de hoogte van Reviaanse ironie? Hij begrijpt toch wel dat hij met zijn dubbele haken potentiële Baarnse gemeenteambtenaren afschildert als levensmoede grijze muizen?

Of misschien begrijpt hij het niet. Of misschien kent hij het werk van Reve toch niet.

Maar dat is onwaarschijnlijk. Want linksonder op de advertentie staan een paar verdwaalde regels die niets anders zijn dan Katholieke poëzie:

In onze manier van werken schuilt de grootste uitdaging.
Dat is samenwerken met de samenleving.
Waar de dialoog gezocht wordt met alle betrokkenen.
Waar uitgegaan wordt van de kracht en de kwaliteiten van het individu.
Bij een organisatie die eruit wil halen wat er in zit.
(Amen)

Werpe men nog andermaal een blik op de koptekst van de Baarnse personeelsadvertentie, dan valt op dat er v/m staat – en niet m/v. Zoeken ze bij voorkeur een vrouw? Het staat er niet expliciet, maar vanaf een illustratieve foto lachen meer vrouwelijke dan mannelijke gemeenteambtenaren de lezer toe.

“Dat is goed voor de gender balance”. Ik hoor het hem zo zeggen, de Baarnse human resource manager. Excuus. Human Resource Manager.

En natuurlijk staat er een allochtoon op de foto. Wat zeg ik, er staan twee allochtoonen op de foto. En een guitig lachende vrouw, gekleed in iets wat lijkt op een overgooier. En gelukkig – gelukkig – staat er ook een typische gemeenteambtenaar op de foto: geruit overhemd, te ruim jasje, handen in de zakken. Hij heet vast Henk (“handen uit de zakken, Henk”).

En wat zoeken ze precies bij de gemeente Baarn? Een controller. Wat zou dat zijn, een controller? Een controleur? Bij mijn grootouders kwam vroeger ook een controleur over de vloer. Zijn werktenue was geheel zwart met witte boord. Hij kwam regelmatig controleren ‘of Gods werken nog voldoende ten uitvoer werden gebracht’. Zou het zo’n controleur zijn?

Maar welnee, dit is anders. Lees maar:

In deze functie ben je voor het managementteam en het bestuur een belangrijke adviseur op het gebied van bedrijfsvoering en financiën.

Zo cryptisch. Haast literair. Ik vraag ik me af: Zouden het managementteam en het bestuur zich ook wel eens bedienen van onbelangrijke adviseurs?

En hoe zou Reves personeelsadvertentie eigenlijk luiden? Vermoedelijk als volgt:

wij zoeken "buitenkansjes voor het soort dat er van houdt" m/m

Zou Reve ooit in Baarn zijn geweest?

---

(zie hieronder de betreffende personeelsadvertentie van de gemeente Baarn; erop klikken geeft een groter formaat)

Essay veerstichting 2009

2009-08-30T06:03:00.000-07:00

Dit essay zond ik in voor deelname aan het Veerstichting symposium 2009, met als thema 'Alles onder controle?'.

De wereld een studentenkamer
Over de noodzaak van het omarmen van chaos in de publieke sector

De constatering dat de wereld een oncontroleerbare chaos is, daarvoor hoef ik niet ver van huis te zoeken. Sterker nog, ik hoef de deur er niet voor uit. Een enkele blik op mijn studentenkamer volstaat. In een wekelijks terugkerend ritueel probeer ik orde aan te brengen in het interieur ervan, en even zo vaak verwordt het op onverklaarbare wijze weer tot een chaotische bende. Toegegeven, ik verzamel veel spullen op mijn kamer die bovendien niet al te ruim bemeten is. Je hebt er natuurlijk mensen bij die de voorkeur geven aan een minimalistisch design interieur. Maar zelfs die mensen moeten zich – net als ik – tijdens elke opruimbeurt afvragen welke orde je in het interieur aan zou moeten brengen om het ritueel voor eens en voor altijd de wereld uit te helpen. Ik kan het precieze moment niet noemen, maar onlangs vond een wending in mijn denken plaats die veel verder gaat dan het excuus dat ‘rommelig gezellig is’. Ik heb de chaos omarmd.

Als bestuurskundig filmmaker zie ik door een cameralens soms inspectieambtenaren – laten we zeggen van de Voedsel Waren Autoriteit – die proberen de chaos van de alledag te controleren. Dat doen ze in twee betekenissen van het woord: controleren als ‘toezicht houden’ en controleren als ‘temmen’ of ‘beheersen’. Controleren in de eerste zin van het woord is hun dagelijks werk (bijvoorbeeld de koeltemperatuur meten in shoarmazaken), controleren in de tweede zin van het woord is hun ambitie. Maar ze weten dat het altijd zal blijven bij ambitie. Immers, shoarmazaken zijn net als studentenkamers: hebben vandaag vijf shoarmazaken goed functionerende koeling, dan openen er morgen vijf shoarmazaken zonder. Dat is kenmerkend voor publieke taken: ze zijn vaag, niet eenduidig en bovenal worden doelen nooit echt behaald. De consequenties voor werken in de publieke sector laten zich raden. Daarom is het noodzakelijk voor hun werk dat inspectieambtenaren de chaos van de dagelijkse praktijk omarmen – dat wil zeggen accepteren, niet berusten.

Als mensen die werkzaam zijn in de publieke sector de chaos niet omarmen, zijn er twee alternatieven: 1) wanhopig worden; of 2) toch een poging wagen om de chaos te beheersen. Het eerste alternatief is begrijpelijk; ook een blik op mijn studentenkamer roept soms hetzelfde gevoel op. Het tweede alternatief is verontrustend. Helaas tref je dat tweede alternatief veel aan bij politici, consultants, en ook bij beleidsmakers. Ze ‘ontvouwen’ visies, maken plannen en presentaties, en delen cyclisch herhalende problemen op in behapbare projecten met kop en staart. Hun tactieken zijn verhullend; alsof er in de publieke sector een soort natuurlijke orde zou bestaan dat als eindpunt bereikt kan worden (vgl. de permanent opgeruimde studentenkamer). Een idee trouwens dat ten grondslag ligt aan tal van ideologieën, filosofieën en religiën (* zie voetnoot).

Eerlijk is eerlijk: deze tekst ontstond uit een chaos van ideeën (‘het hoofd als studentenkamer?’). Toch heb ik geprobeerd ze onder controle te brengen zodanig dat de lezer ze kan volgen. Een vraag ten slotte die me niet loslaat:

a) Als we aannemen dat politici, consultants en beleidsmakers hooggeschoold zijn en op studentenkamers hebben gewoond.
b) En als we aannemen dat inspectieambtenaren laaggeschoold zijn en niet op studentenkamers hebben gewoond.

Waarom zijn politici, consultants en beleidsmakers dan zo slecht in het omarmen van de chaos van alledag, en inspectieambtenaren zo goed?

---
* voetnoot: Denk bijvoorbeeld aan het communisme of het fascisme die beiden een heilstaat voor ogen hadden als natuurlijk einddoel. Voor religie geldt dat als God een volmaaktheid is, en hij de wereld naar zijn evenbeeld heeft geschapen, alles daarmee ‘in orde’ is. Een klassiek filosofisch idee – waar tegenwoordig lacherig om wordt gedaan – is de Aristotelische teleologie: alles in de wereld zou een natuurlijke plaats en doel hebben. Onder andere de mechanische natuurkunde van Newton en Darwin’s evolutietheorie leren echter dat niets in de wereld een natuurlijke plaats heeft en alles door toeval wordt bepaald (en in die zin ‘doelloos’ is). Hoewel wij in het Westen in die zin leven in een volstrekt onttoverde wereld blijft de idee van de mogelijkheid van controle en het bestaan van een einddoel een hardnekkig idee.

Ouder-Amstel film

2009-06-22T07:24:00.000-07:00

Deze korte film heb ik met Public Cinema gemaakt voor de gemeente Ouder-Amstel. Doel van de film is burgers te informeren en interesseren over het werk van de gemeenteraad en gemeentebestuur. De film is vertoond tijdens een informatiebijeenkomst en is ook te zien op de website van de gemeente Ouder-Amstel.

Een essay over de status van wetenschapsfilosofie

2009-06-17T04:00:00.000-07:00

Update 30 augustus 2009: het originele essay kan in PDF hier worden gelezen en gedownload.

Onlangs volgde ik een cursus wetenschapsfilosofie (getiteld 'Information Overload') aangeboden door Studium Generale van de Universiteit Utrecht. De locatie was mooi (het Academiegebouw), de gastsprekers veelal boeiend (o.a. journalist Joris Luyendijk en fotograag Geert van Kesteren), maar een probleem diende zich in de loop van de cursus aan: de status van wetenschapsfilosofie bleek onduidelijk. Een verplicht onderdeel van de cursus was het leveren van bijdragen aan forumdiscussies op de cursus-website. Daar werd het probleem schrijnend duidelijk: de circa 100 deelnemende studenten ‘zeiden maar wat’. De Babylonische spraakverwarring deed mij besluiten het afsluitend essay voor de cursus te schrijven over de status van wetenschapsfilosofie, vanuit de stelling dat wetenschapsfilosofie on-zin is. Hieronder het (stevig herschreven en ingekorte) essay. Als het gaat over forumdiscussies, dan betreft het zoals gezegd de forumdiscussies op de cursus-website. De vele voetnoten zijn voor de liefhebber. Onderaan het essay is een artikel te vinden van Menno Lievers (NRC Handelsblad, 11 april 2009) over min of meer hetzelfde probleem.

Een ongenode stelling

Een essay over de status van wetenschapsfilosofie

“[...] als ik zo lees wat je allemaal schrijft heb ik een beeld voor me van een vervelende tiener die met zijn ouders in discussie treedt over de avondklok van de zaterdagavond. [...] Ik hoop dat je nu ophoudt met je infantiele boodschap te verspreiden want ikzelf heb er schoon genoeg van.” Olivier Schröder, in de forumdiscussie n.a.v. de stelling 'wetenschapsfilosofie is on-zin', 16 februari 2009 .

Een stelling die in een forumdiscussie een reactie zoals de bovenstaande uitlokt, dat moet wel een zeer ongenode stelling zijn. De door mij voorgestelde stelling was: ‘wetenschapsfilosofie is on-zin’. [1] In dit essay leg ik uit hoe ik tot die stelling ben gekomen, en welke achterliggende vraag de stelling herbergt.

Voorafgaand aan de cursus ‘Information overload’ (aangeboden door Studium Generale van Universiteit Utrecht) – dat wordt omschreven als ‘interdisciplinair wetenschapsfilosofisch programma’ – had ik reeds vier andere wetenschapsfilosofische cursussen gevolgd.[2] Voor de laatste drie van die vier progamma’s was ik verplicht het boek ‘What is this thing called science?’ te lezen, geschreven door A.F. Chalmers. Ook voor de cursus ‘Information overload’ was het boek aanbevolen literatuur. Ik begrijp waarom het boek wordt verplicht of aanbevolen: het is een leesbaar boek en biedt een goed overzicht van alle belangrijke wetenschapsfilosofische vraagstukken, gepresenteerd met alle concurrerende standpunten van dien. Het gaat over inductie, falsificationisme, realisme en anti-realisme, paradigma’s en ga zo maar door. Enthousiast geworden door de cursussen vroeg ik aan vrienden die scheikunde studeerden ‘hoe zij in de wetenschapsfilosofische debatten stonden’. Tot mijn verbazing antwoordden zij mij ‘dat zij daarvan nog nooit kennis hadden genomen’.[3] De enkeling die wél een wetenschapsfilosofische cursus had gevolgd, had dat facultatief gedaan. Dat stelde mij voor de vraag: hoe is het mogelijk dat sommige wetenschappers wel kennis nemen van wetenschapsfilosofie en anderen niet – en dat zij tegelijkertijd gelijkwaardige wetenschappers kunnen zijn?’ Met gelijkwaardig bedoel ik hier dat de wetenschappers (potentieel) in gelijke mate in staat zijn tot het doen van wetenschappelijk onderzoek en wetenschappelijke ontdekkingen. Met andere woorden: het is voor een wetenschapper mogelijk om een Nobelprijs te winnen zonder dat hij enig moment tijdens zijn leven heeft nagedacht over wetenschapsfilosofische vraagstukken.[4] Het antwoord op bovenstaande vraag moet daarom wel luiden dat een gebrek aan kennis over wetenschapsfilosofie blijkbaar geen bezwaar hoeft te zijn bij het bedrijven van wetenschap – en het is dus kennelijk ook niet per se een gebrek.[5] Dat zou ook wel eens de reden kunnen zijn dat cursussen wetenschapsfilosofie facultatief zijn. Heel grof samengevat: de wetenschap lijkt de filosofie voor het bedrijven van wetenschap niet nodig te hebben.

Voorgaande paragraaf is kort door de bocht, maar feit is dat geen van de negen gastsprekende wetenschappers van de cursus ‘Information overload’ ook maar één van de zojuist genoemde wetenschapsfilosofische onderwerpen uit Chalmers’ boek behandelden.[6] Toegegeven: er was één gastspreker die met Rorty’s perspectivisme een poging deed. Dat was Rob Weinberg – inderdaad: de (enige) filosoof van het stel.[7] Zou het dan inderdaad zo zijn dat de filosofie – en daarmee de wetenschapsfilosofie – overbodig is (geworden) voor de wetenschap? Zou het inderdaad zo zijn dat de (wetenschaps)filosofie ‘[...] in de wetenschappelijk gestuurde wereld geen eigen betekenis [heeft]’, zoals Wouter Oudemans schrijft op pagina 53 in zijn boek ‘Echte filosofie’ (2008)?[8]

Het zijn deze vragen geweest die mij hebben gedreven tot het poneren van de – gechargeerde – stelling dat wetenschapsfilosofie on-zin is. Inderdaad zijn er enkele onderwerpen die op de forumdiscussie worden bediscussieerd die doen denken aan de onderwerpen in het boek ‘What is this thing called science?’ Echter, zowel de forumdiscussies die aanleiding gaven tot de stelling dat wetenschapsfilosofie on-zin is, als een inventarisatie van de reacties erop, duiden erop dat de status van de wetenschapsfilosofische problemen waarvan men last meent te hebben, op zijn zachtst gezegd onduidelijk is. Eigenlijk weet men zich er simpelweg geen raad mee. Een aantal discussies gaan over onderwerpen die eigenlijk niets met (wetenschaps)filosofie van doen hebben.[9] Uit de discussies die wel over (wetenschaps)filosofie gaan (in de ruimste zin van het woord genomen) blijkt grote verwarring.[10] Veruit de meeste discussies lijken onnodig te problematiseren. Zo schrijft Karin van Boetzelaer doodleuk een column naar aanleiding van de documentaire ‘Waltz with Bashir’, waarin ze de stelling aangaat dat niet duidelijk is ‘wat er in de werkelijkheid gebeurd is’. Mijn reactie is te lezen in de voetnoot.[11] Annemarie Reynaers start een forumdiscussie over de vraag hoeveel foto’s een goede weergave van de werkelijkheid geven. 62 bijdragen later is men geen stap dichterbij een antwoord gekomen – dat uiteraard ook onmogelijk te formuleren is.[12] Ik zou nog tien pagina’s door kunnen gaan, maar afrondend stel ik voorlopig: 1) als het bedrijven van wetenschapsfilosofie zoveel (schijn)problemen oplevert waar men zich geen raad mee weet, en 2) wetenschapsfilosofie overbodig lijkt te zijn voor het bedrijven van wetenschap, dan Y) is zij net zo relevant als tarotkaarten leggen – en dus on-zin.[13]

Nu volgt uit het feit dat a) wetenschapsfilosofie vaak een facultatief programma is; b) wetenschappers niet noodzakelijkerwijs wetenschapsfilosofie nodig hebben om wetenschap te bedrijven; c) geen van de sprekers zich geroepen voelt om wetenschapsfilosofische vragen te behandelen; en d) de forumdiscussianten radeloos zijn omtrent de status van (wetenschaps)filosofie, nog niet onvermijdelijk dat wetenschapsfilosofie ook inderdaad echt on-zin is. De vraag of wetenschapsfilosofie on-zin is, kan ceteris paribus om grofweg twee mogelijke redenen volmondig met ‘nee’ beantwoord worden. Ten eerste kan men beweren dat wetenschapsfilosofie weliswaar niet voor alle wetenschappers, maar wel degelijk voor enkele wetenschappers ‘zin’ heeft, en inderdaad, zo luidt ook het commentaar op enkele columns die ten grondslag ligt aan dit essay.[14] Opvallend aan het commentaar op de columns is dat de ‘zin’ van wetenschapsfilosofie impliciet wordt uitgedrukt in termen van ‘nut’ – namelijk wetenschappelijke vooruitgang.[15] (Wetenschaps)filosofie als activiteit an sich heeft blijkbaar een twijfelachtig bestaansrecht, dat heeft zij vooral als manier om wetenschappelijke vooruitgang te bewerkstelligen.[16] Maar dàt klinkt verdacht veel als de hierboven geciteerde zin uit ‘Echte filosofie’. Tevens biedt deze constatering een verklaring voor de eerder gestelde vraag hoe het mogelijk is dat wetenschapsfilosofische cursussen vaak facultatief zijn, en dat een wetenschapper zonder kennis van wetenschapsfilosofie een Nobelprijs kan winnen: wanneer het bestaansrecht van wetenschapsfilosofie afhangt van het ‘nut’ ervan voor wetenschappelijke vooruitgang, is/wordt zij overbodig als de wetenschap zelfstandig (d.w.z. zonder gebruikmaking van wetenschapsfilosofische inzichten) voldoende vooruitgang boekt.[17] Hoewel deze verklaring tentatief is, heeft zij intuïtief grote zeggingskracht. Is het immers niet zo dat wetenschap vaak min of meer kabbelend voortbouwt op bestaande inzichten binnen de scientific community? ‘Normale wetenschap’ zou de wetenschapsfilosoof Lakatos zulke wetenschap noemen. En is het niet zo dat als er doorbraken plaatsvinden (Lakatos: ‘revolutionaire wetenschap’, waarbij de kern van een wetenschapsfilosofisch programma wordt herzien), als er paradigma’s kantelen, dat daar dan flink over is nagedacht – wellicht: gefilosofeerd? Het vraagteken slaat hier op de gehele zin, maar ook in het bijzonder op het woord ‘gefilosofeerd’. Want wordt er in het geval van ‘revolutionaire wetenschap’ wel filosofie bedreven? Waren de ‘revolutionaire wetenschappers’ Copernicus en Einstein bijvoorbeeld inderdaad wetenschapper (vooral empirisch) en filosoof (theoretisch) tegelijkertijd?[18]

Dat brengt ons direct bij het tweede mogelijke antwoord: wetenschapsfilosofie heeft wel degelijk ‘zin’, want zij is noodzakelijk om wetenschap te ‘over-denken’ – wat dat ook moge zijn (zie de eerder geschetste onduidelijkheid bij de forumdiscussianten). Wetenschapsfilosofie heeft dan de functie van ‘méta-wetenschap’, die zowel ‘over de wetenschap(pelijke disciplines) heen kijkt’ als haar grondslagen en veronderstellingen bevraagt – maar die zelf niet wetenschappelijk is. Dit antwoord is onvermijdelijk, en de reden is dat de vraag naar wat wetenschap is, niet wetenschappelijk te overdenken is. [19] Dat inzicht is evident, omdat het tegendeel een onmogelijkheid is. Ik kan met de beste wil van de wereld niet wetenschappelijk onderzoeken wat wetenschap is, op dezelfde manier waarop ik onmogelijk met behulp van de ratio kan onderzoeken wat rationeel is.[20] Ik zou nooit aan zo’n onderzoek kunnen beginnen, want zij vooronderstelt de aanwezigheid van hetgeen ze onderzoekt – namelijk zichzelf.

De zaak lijkt dus beslecht. Wetenschapsfilosofie heeft niet alleen ‘zin’ als hulpmiddel – omdat zij soms ‘nut’ heeft voor wetenschappelijke vooruitgang. Nee, zij is ook intrinsiek van waarde. Willen we überhaupt de vraag kunnen stellen naar wat wetenschap is, dan moeten we filosofie betrachten, filosofie van de wetenschap: wetenschapsfilosofie.[21] Wetenschapsfilosofie heeft daarmee an sich bestaansrecht: zij kan belangeloos vragen: ‘wat is dat eigenlijk, wetenschap?’[22] Zij kan dat doen zonder zichzelf in de staart te bijten, omdat ze zelf niet wetenschappelijk is.[23]

Inderdaad, de zaak lijkt beslecht. Maar dat is zij niet. Want de advocaat van de duivel heeft nog spreektijd, en hij is boodschapper van een zeer ongenode mededeling. Als een ondefinieerbaar onaangenaam gevoel was de vraag de lezer op de publieke tribune al bekropen, en de advocaat van de duivel stelt hem nu hardop: wat is dat eigenlijk: filosofie? (dit is de achterliggende vraag waar ik in de openingsparagraaf van dit essay al over sprak). De jury hult zich in stilzwijgen, en redeneert: ‘inderdaad, als we aan (wetenschaps)filosofie willen doen – waarvan we zojuist hebben vastgesteld dat het ‘zin’ heeft – dan moeten we wel dondersgoed weten wat het is, hoe het moet en hoe we het zouden moeten toetsen’. De jury blijft zwijgen, bedachtzaam. De rechter schorst de zitting.

Hoe theatraal ik de vraag ook moge presenteren, hij is niettemin van levensgroot belang. Daarom heb ik een forumdiscussie gestart met deze vraag als. Het resultaat was teleurstellend: 241 keer bekeken, maar slechts 16 reacties. Geen van de reacties leidde tot een bevredigend antwoord. Wederom een ontluisterende bloemlezing: “Ik weet niet, maar is het niet e [sic] bedoeling in het forum, om een klein stukje te schrijven en reactie te verwachten van andere... dit is te lang, ik ga het niet eens lezen. wacht gewoon af waar het naartoe leidt.. waarom maken mensen zich zo druk over het woordt [sic] wetenschapsfilosofie. het gaat om nadenken over andere onderwerpen dan je normaal in je studie doet” (Franca Bongers, 18-03-2009). “Filosofie is dieper nadenken over zaken waar al diep over nagedacht is” (Marcel Boerman, 10-4-2009). “[…] voor mij is filosofie nadenken over het leven en daar uiteindelijk je eigen weg in vinden” (Milou Willemsen, 18-3-2009) Dat filosofie nadenken behelst hebben alle reacties gemeen, maar dat geldt voor vrijwel elke activiteit of handeling. Wat daar filosofisch aan is, blijft een raadsel.[24]

Een groot probleem presenteert zich. Als we op de vraag naar de filosofie een bevredigend antwoord schuldig moeten blijven, hoe kunnen we dan ooit iets zeggen over (wetenschaps)filosofische uitspraken – laat staan er een oordeel over vellen? Als we niet weten wat filosofie is, wat de filosofische methodes zijn en hoe we filosofische uitspraken zouden moeten toetsen, hoe kunnen we dan zin van on-zin onderscheiden?[25] Hoe kunnen we een uitspraak filosofisch noemen als we niet weten wat een uitspraak filosofisch maakt? Hoe kunnen we iemand filosoof noemen als we een filosoof niet zouden herkennen, al liepen we t

egen hem op in een drukke winkelstraat? Denk even terug aan een eerdere vraag: was Einstein (ook) een filosoof? Hoe zouden we het kunnen weten?

En wat zijn nu eigenlijk die filosofische methodes? In de cursusbeschrijving van 'Information Overload' luidt het als volgt: “[filosofische methodes zijn] bijvoorbeeld het analyseren van redeneringen en discussies, en het verhelderen van begrippen”. Daar schieten we niet veel mee op: die methode hanteert de linguïst ook, en de debattrainer, en de mediator – ja zelfs de ‘politiek columnist’ in het plaatselijke sufferdje. Wat er nu precies filosofisch aan die methodes, dat blijft onduidelijk. Het woord ‘bijvoorbeeld’ doet ons vragen: welke methodes zijn er nog meer? Even verderop wordt nog een methode prijsgegeven: “de belangrijkste filosofische methode [in ‘Information overload’] is die van het debat”. Voor die methode geldt hetzelfde als voor de eerder genoemde methodes. Bovendien heb ik eerder laten zien wat er gebeurt als je honderden studenten in het wilde weg ‘filosofisch’ laat debatteren.

En de jury blijft maar zwijgen; een bevredigend antwoord blijft nog steeds uit. Één ding is zeker: de vraag naar wat filosofie is, kan niet filosofisch beant

woord worden. Maar hoe dan wel?[26] Het zou een schandaal kunnen worden genoemd: er staan op moment van schrijven bijna 4000 bijdragen op het forum, en het is volstrekt onduidelijk hoeveel daarvan filosofische bijdragen zijn – als er al een te vinden is. Maar de consequenties reiken veel verder: doorgeslagen relativisme, anything goes – inderdaad ‘luchtfietserij’ (Abram Ertroys in reactie op de forumdiscussie over ‘wat eigenlijk filosofie is’; 7 april 2009).[27] Het resultaat is de radeloosheid bij forumdiscussianten zoals even tevoren beschreven; een clowneske parodie op discussie: met de gekste dingen kan men wegkomen. In het wilde weg kan er vrijblijvend lustig op los worden gefilosofeerd – of gefantaseerd? Wie zal het zeggen?

Dat die boodschap een ongenode boodschap is, dat leidt geen twijfel. In die zin is de verontwaardiging van Olivier Schröder, waarmee ik dit essay begon, eigenlijk wel te begrijpen.

Literatuur

Chalmers, A.F. (1999) What is this thing called science? Open University Press: Buckingham.

Oudemans, Th.C.W. (2008) Echte filosofie. Uitgeverij Bert Bakker: Amsterdam

Verbrugge, A. (2005) Tijd van onbehagen. SUN: Nijmegen.

Noten

[1] Waarbij opgemerkt: ‘Ik schrijf ‘on-zin’ in plaats van onzin om de nadruk op 'zin' te leggen. Dat is een klein woord dat een wereld van betekenis in zich draagt. Van Dale geeft er 15 verschillende. Een kleine tip van de sluier: niet alleen bevraag ik de betekenis ('zin') van wetenschapsfilosofie, maar ook ontbreekt het mij aan de lust ('zin') om wetenschapsfilosofie te bedrijven zolang de status ervan onduidelijk is [dit komt verderop in de tekst ter sprake]’.

[2] Achtereenvolgens het vak Wetenschapsfilosofie en Grondslagen van de Bestuurskunde bij de opleiding Bestuurskunde in Leiden, de vakken Epistemologie & Wetenschapsfilosofie 1 en 2 bij de opleiding Wijsbegeerte in Leiden, en het vak Wetenschapsfilosofie bij de opleiding Bestuurskunde in Utrecht.

[3] Nu weet ik wel dat opleidingen verschillen naar de mate waarin ze dit soort cursussen aanbieden, en dat er ook veel opleidingen zijn die de cursussen wel aanbieden (zo is me ook fijntjes door menigeen verteld), maar dat is hier bezijden de pointe. Het punt (dat ook in de volgende zin wordt gemaakt) is dat wetenschapsfilosofie niet nodig is om wetenschap te bedrijven.

[4] Bijvoorbeeld als hij het facultatieve vak wetenschapsfilosofie heeft laten schieten voor een extra cursus statistiek.

[5] Als de lezer nu denkt: ‘alles goed en wel, maar een wetenschapper die wel kennis neemt van wetenschapsfilosofie is een betere wetenschapper dan de wetenschapper die dat niet doet’, dan nodig ik hem/haar uit een onderzoek te doen naar het aantal Nobelprijswinnende wetenschappers die zich niets gelegen hebben laten liggen aan wetenschapsfilosofie. Het zullen er talrijke zijn.

[6] In zes columns die ten grondslag liggen aan dit essay heb ik deze constatering per college uitgewerkt. De organisatoren van het ‘Information overload’ zullen in reactie op deze constatering ongetwijfeld verdedigen dat de opzet van het programma zich daarvoor ook niet leende. Dat laat onverlet dat geen van de gastsprekers wetenschapsfilosofische vraagstukken besprak. Het meest veelzeggende voorbeeld was de neuroloog Ignace Hooge, die desgevraagd ronduit afwijzend reageerde op de vraag of hij zich met wetenschapsfilosofische vraagstukken als het nut van reductionisme bezighield.

[7] Rob Weinberg overigens, die tijdens het college door zijn discussiepartner Joris Luyendijk aan het eind van de discussie werd gediskwalificeerd als een gevoelloze nihilist, die zelfs de hongersnood in Afrika alleen filosofisch wil benaderen.

[8] Oudemans vervolgt: “Ze [de wijsbegeerte] teert als een blindedarm op de gemobiliseerde universiteit. Die tolereert het wormstekig aanhangsel als cultuurpolitieke legitimatie: ‘Zonder filosofen worden we gebrandmerkt als cultuurbarbaren en dat verzwakt onze marktpositie’.” Elders in het boek noemt hij filosofie een moeder die van haar jong (de wetenschap) afscheid moet nemen: het jong heeft haar niet meer nodig. Als advocaat van de duivel vraagt hij zich tijdens colleges af of een boterham met pindakaas anders smaakt als je realist of idealist bent, en hoe vaak natuurkundigen aankloppen bij filosofie om te vragen naar ‘wat een elektron eigenlijk is’, voordat ze er experimenten mee uitvoeren.

[9] Bijvoorbeeld: een discussie over Twitter (24-3-2009); Suikervrij waspoeder (3-2-2009); een pleidooi voor Rechtswetenschap (8-2-2009); de linkse media (11-2-2009) – die laatste is tevens de meest druk bezochte forumdiscussie van allen.

[10] Wat te denken van de onbegrijpelijke stelling van Sebastiaan Steenman: ‘Exacte wetenschappen zijn geen wetenschap’ (17-3-2009). Hij schrijft: “Ik heb alle respect voor exacte wetenschappers. We hebben er in praktische functies door de jaren heen heel wat aan overgehouden. Toch zijn de opleidingen, hoewel ongetwijfeld razend ingewikkeld, eigenlijk geen wetenschap. Het is eerder een zeer verregaande ingewikkelde versie van een praktische HBO-opleiding (zonder dat op enige wijze te willen bagataliseren [sic!]). Ik mis de diepgaande gravingen [een pleonasme?] in de literatuur en de overpeinzing die voor mij onherroepelijk voorwaarde zijn van het wetenschappelijke 'werk'.” Men kan alleen maar hopen dat Steenman hier een gefingeerd naïeve stellingname beklom. Kim Lijfijt schrijft in de forumdiscussie n.a.v. de stelling ‘wetenschapsfilosofie is on-zin’: “[…] Wetenschapsfilosofie houdt zich niet alleen bezig met welke dingen binnen de wetenschap 'waar' zijn, maar ook hoe je wetenschap het beste zou kunnen bedrijven. Zonder discussie hierover komt de wetenschap vanzelf een keer tot stilstand. Een nieuwe wetenschappelijke onderzoeksmethode bedenken is óók wetenschapsfilosofie, en lijkt mij zeker niet onzinnig.” (14-2-2009) Kim raakt hier aan een punt dat ik verderop zal behandelen: bedrijven wetenschappers soms (onbewust) filosofie? Destijds reageerde ik op Kim als volgt: “Discussie over hoe wetenschap wordt bedreven is er dagelijks onder wetenschappers. Ook dagelijks worden er nieuwe methoden bedacht. Uiteraard. Dat is hoe wetenschap wordt bedreven. Daar komt geen filosofie bij kijken. De idee dat de wetenschap 'tot stilstand zou komen' is absurd. Integendeel, de wetenschap groeit exponentieel, kijk alleen maar naar het aantal artikelen dat wordt geproduceerd; de doorbraken die elkaar in steeds hoger tempo opvolgen.” Saskia Haitjema (15-2-2009) schrijft in dezelfde discussie “[…] Ethici zijn halve filosofen. […]” Ik vraag me af hoe ik dat voor me moet zien. Even later schrijft ze: “[…] Ethici zijn namelijk hele filosofen, en geen halve (ethiek is immers een tak van de filosofie).” De verwarring over de status van filosofie is compleet.

[11] Reactie Kasbergen op 1-3- 2009: “Beste Karin, misschien ligt het aan mij (dat idee begint zich op te dringen), maar wederom begrijp ik je niet. We kunnen er bij een gebeurtenis prima achter komen 'wat er gebeurd is', bijvoorbeeld door het te filmen en de beelden te bekijken. Dat is ook precies wat aan het einde van Waltz with Bashir gebeurt: we zien wat er gebeurt, en wat er gebeurd is. Vrouwen huilen omdat hun mannen en kinderen zijn vermoord – door Falangisten (Libanese christenen), hoewel dat niet direct uit de beelden duidelijk wordt omdat de moordpartij zelf niet is gefilmd. Dat het geheugen zijn beperkingen kent, daar kunnen we het over eens. Maar dat leidt toch niet tot de conclusie dat we niet kunnen weten 'wat er gebeurd is’? Jou redenering consequent doortrekkend zou je zelfs tot de conclusie komen dat de moordpartij alleen maar heeft plaatsgehad omdat of terwijl mensen eraan terugdenken. Dat lijkt me een wrange conclusie die je vast niet voor je rekening wil nemen. Dat mensen een en dezelfde gebeurtenis anders ervaren betekent niet dat wat er is verandert. De één houdt van appels, de ander van peren, maar de aard van de appels of de peren verandert daarmee niet. Wat jij verkondigt is filosofisch idealisme, maar waarschijnlijk doet die term je vreemd aan. Ik ken namelijk de methoden van ‘wetenschappers’ die het sociaal constructivisme praktiseren. Ze rapen selectief wat filosofietjes bij elkaar en prakken die tot een theorietje. Helaas zijn die filosofietjes geleend van echte filosofen wel degelijk die diep en lang over ‘de dingen’ hebben nagedacht. Die zouden zich omdraaien in hun graf als ze zien hoe er nu meer wordt omgesprongen. Karin, het spijt me oprecht dat dit een persoonlijk getinte reactie is – ik zou mijn oordeel moeten opschorten – maar hier resoneert Maarten Luther: ‘hier sta ik, ik kan niet anders’. Het doet me pijn dat er rond de dood van echte mensen luchtkastelen worden gebouwd. Ik zou willen dat het anders was." Een reactie van Karin van Boetzelaer is uitgebleven.

[12] Reynaers start de discussie (17-3-2009) met de tekst “[…] Mijn vraag is nu: hoeveel foto's hebben we nodig om tot een weergave van de werkelijkheid te komen en waar is de kracht van de representatie gebleven?’. De 62e (en laatste) reactie luidt: “Dat is überhaupt niet mogelijk. Zelf zou ik zeggen dat een foto wel de werkelijkheid weer kan geven, maar niet de context. We zien dus wel de werkelijkheid maar weten niet wat we daarmee moeten” (Karlijn Mofers, 11-4-2009).

[13] Nu zijn er uiteraard talrijke forumdiscussianten die goochem roepen dat het juist de discussie is die belangrijk is, en niet zozeer de antwoorden. Mijn goocheme antwoord daarop luidt: discussie over on-zin is nog steeds on-zin.

[14] De commentator schrijft n.a.v. de column: “Overigens worden aan alle technische universiteiten wetenschapsfilosofiecursussen gegeven en heeft de wetenschapsfilosofie van de 20ste eeuw een ongekende impact gehad op bv. de onderzoeksmethoden in de chemie, biologie en de natuurkunde (Kuhn, Popper, et al.)”. N.a.v. een andere column schrijft hij: “Om wetenschapsfilosofie te bedrijven hoef je overigens geen filosoof te zijn, zo bedrijven bv. de meeste theoretici dagelijks een vorm van wetenschapsfilosofie (nadenken over de Quantummechanica of over hoe men chemische of biologische experimenten het best kan beoordelen valt hier ook onder, zie bv. Mach, Galison, Latour, Franklin).”

[15] Overigens is het woord ‘nut’ een zeer economische term in een academische cursus, maar dat zien we door de vingers. Wie kan ontkennen dat economie een grote rol speelt in de hedendaagse academie? Als een wetenschapper het ‘nut’ van wat hij doet onvoldoende kan aantonen wordt hij ‘wegbezuinigd’ (ook al zo’n economische term) – dat gebeurt aan de Universiteit Leiden op moment van schrijven veelvuldig bij de kleine Letteren studies. En zelfs in de filosofie heeft de economische rationaliteit overgenomen: wetenschapsfilosofen zijn tegenwoordig ‘professioneel’, getuige de cursusbeschrijving van de cursus ‘Information overload’. Nee, een beetje met een toga aan door een zuilengang kuieren, daar kom je niet meer mee weg.

[16] Het lijkt ook aannemelijk dat de hedendaagse wetenschapper die overspoeld wordt door bergen peer-reviewed journal articles zichzelf enkel nog het pleziertje gunt zich af en toe te laven aan wetenschapsfilosofie die voor zijn vakgebied relevant is. Zo zal een cultureel antropoloog niet snel (meer) onder werktijd in zijn luie stoel voor een knapperend haardvuur een boek openslaan over de filosofie van de kwantummechanica (voor zover zoiets bestaat).

[17] Wat ‘voldoende’ vooruitgang is, is eigenlijk een onbeantwoordbare vraag. Een voorlopig antwoord kan luiden dat ‘voldoende vooruitgang’ betekent dat de scientific community niet onrustig wordt omdat ze met teveel vragen blijft zitten, maar ze zichzelf aardig bezig weet te houden met bepaalde vraagstukken. Of die vraagstukken ook ‘waarheidsvinding’ inhouden is bezijden het punt: eeuwenlang hebben voorwetenschappelijke filosofen elkaar beconcurreert met godsbewijzen. Overigens kan ook technische vooruitgang – steeds geavanceerdere robots bouwen bijvoorbeeld – de honger naar wetenschapsfilosofie effectief stillen.

[18] Copernicus en Einstein zouden in die zin filosofen kunnen worden genoemd, dat zij ‘de aard/het wezen van de natuur’ radicaal herdefinieerden aan de hand van niet-empirische gedachte-experimenten.

[19] In toevoeging op de vorige voetnoot: kunnen wetenschappers met deze constatering in de hand wel tegelijkertijd filosofen zijn/worden genoemd? Kunnen zij het ene moment wetenschap bedrijven en het volgende moment filosoof zijn, als ware de wetenschap een jas die men even kan uittrekken? En, hoe doen ze dat dan?

[20] Dit is precies het probleem dat filosofen ten tijde van de Verlichting ondervonden: dat de ratio niet rationeel te funderen is (Ad Verbrugge, Tijd van onbehagen, 2005: SUN Nijmegen).

[21] Men zou zich de vraag kunnen stellen: maar waarom zouden we eigenlijk niet vanuit het domein van de literatuur of de kunsten trachten te vragen wat wetenschap eigenlijk is? En inderdaad, waarom ook eigenlijk niet? Het is reeds vaak genoeg gedaan.

[22] Kan een wetenschapper inderdaad ‘belangeloos’ filosoferen over de wetenschap die vervolgens weer gaat bedrijven?

[23] Niet tot mijn verbazing – gezien de rest van de forumdiscussies – was op het forum ook de misvatting vertegenwoordigd dat filosofie wetenschap(pelijk) is/kan zijn, of dat er zoiets bestaat als wetenschappelijke filosofie.

[24] Vgl. “Nu zijn er mensen die zeggen: filosofie is verwondering; of filosofie is het grondig overdenken van de dingen. Welnu, als dat filosofie is, dan heb ik dagelijks een filosofische ervaring in de Amsterdamse Kalverstraat: ik verwonder me over al het volk dat voorbij schuifelt, en pijnig mijn hersenen over de vraag wat al die mensen daar te zoeken hebben (Kasbergen, 17-3-2009).

[25] Op empirische basis kunnen we filosofische uitspraken niet toetsen, want dan bedrijven we wetenschap. Dat is wat er onder andere in de cognitieve wetenschappen al decennia lang gebeurt: problemen die voorheen filosofisch problemen leken, verdwijnen simpelweg door voortschrijdend wetenschappelijk inzicht. Als de ‘overtuigingskracht van argumenten’ het criterium is voor filosofische toetsing, dan verwordt filosofie tot een discussie over wat is. Dat is paradoxaal, dat ik aan de werkelijkheid door mij bedachte eigenschappen kan toedichten. Er is een groot verschil tussen wat is en wat ik vind (m.a.w. mijn mening). Bovendien dreigen filosofische discussies dan heel snel ten prooi te vallen aan retoriek. En aangezien we geen methode hebben voor filosofische toetsing kunnen we de gekste dingen met grote stelligheid beweren (zie ook mijn bloemlezing van de forumdiscussies).

[26] Een wel eens gehoorde suggestie is de vraag naar de filosofie te beantwoorden vanuit het domein van de kunst, de literatuur, de dichtkunst of de esthetiek. Daar ga ik nu niet verder op in.

[27] Dat ik de problemen opzoek, dat doe ik natuurlijk zelf. Als je ze gewoon van je af laat glijden, heb je geen probleem. Zo schrijft Alwin Grubben als reactie in de forumdiscussie over de on-zin van wetenschapsfilosofie’ op 18-2-2009: “Je bent wel erg negatief. Zooow verschrikkelijk is deze cursus ook weer niet vind ik. best interessante lezingen, collumnpjes opsturen. Wat is het probleem echt?” Wat het probleem is, moet de lezer nu intussen wel duidelijk zijn.

Het artikel van Menno Lievers in NRC Handelsblad van op zaterdag 11-4-09 (klikken voor groot formaat):

15 minuten van faam

2009-06-06T05:33:00.000-07:00

Optreden in 'Zien en gezien worden' in de Hockey Weekly: een feest van onbegrip.

Onlangs beleefde ik mijn spreekwoordelijke 15 minuten van faam met een optreden in de rubriek 'Zien en gezien worden' in het magazine 'Hockey Weekly' (klik op onderstaande foto geeft groot scherm, de link vind je hier (zie p. 21)). Voor de liefhebber: de link geeft een hoge resolutie versie, en inzoomen leert dat het hockeymeisje angstvallig probeert een Gorbatsjov-achtige wijnvlek in haar nek probeert te maskeren.

De opzet van 'Zien en gezien worden': hockeymeisje en hockeyjongen beoordelen elkaar op basis van een foto - m.a.w. vleeskeuring met kleding aan. De journalist in kwestie belde me na afloop op met de mededeling 'dat jullie elkaar behoorlijk afgemaakt hebben'. Hij had gelijk, het was een feest van onbegrip.

Een selectie van quotes:

Ik: "Ik vermoed dat ze niet ouder is dan 20. Maar schijn kan bedriegen. Ik denk dat ze studeert, maar ze zou evengoed achter de kassa kunnen zitten. Daar valt geen peil op te trekken. Misschien doet ze wel beide.’
Zij: "Ik ben 25 jaar en manager bij twee kledingwinkels in Amsterdam."

Ik: "Ze heeft een gretige blik, dus ik denk dat ze scorende spits is. Torgeil zouden de Duitsers zeggen."
Zij: "Ik ben niet bepaald torgeil."

Ik: "Ik val op onafhankelijke vrouwen met een voorliefde voor de boeken van Gerard Reve en de film The Big Lebowski."
Zij: "Daten? ‘Nee, dat zit er niet in. Ik val op wat hippere types en jongens met donker haar.'"
Ik: "Het verbaast me dat ze, met haar mode-achtergrond, niets heeft gezegd over m’n trui van Connexxion."

Dan maar in stijl afsluiten met een quote uit The Big Lebowski:

Maude: "Lord. You can imagine where it goes from here."
Dude: "He fixes the cable?"
Maude: "Don't be fatuous, Jeffrey."

Inzending B&A columnwedstrijd LCB 2009

2009-05-24T16:45:00.000-07:00

Met je poten in de klei
Over bestuurskundig v(erh)ullen van begrippen

Het begrip ‘good governance’ is bovenal een spitsvondige alliteratie. Een containerbegrip, dat sinds de introductie door de Wereldbank (1989) nog steeds het grootst mogelijke risico voor bestuurskundigen in zich draagt: te vervallen in verhullend taalgebruik.

Met stelligheid zeggen we: ‘good governance’ is legitimiteit, rechtmatigheid, effectiviteit en integriteit – soms conflictueus, maar liefst in balans.

Ronkende woorden.

Vergelijk een VN conferentieposter: ‘Sustainable empowerment of the poor in a globalized world: dedication to good governance at the dawn of the 21st century’.

Beleidsporno.

Tenzij.

Tenzij de verhullende ledigheid van de begrippen wordt opgevuld.

Maar hoe dan?

Een hint. Good governance laat zich vertalen als goed bestuur. Dat doet denken: naast de samenleving moeten ook auto’s goed bestuurd worden. Een verkoper van tweedehands auto’s vertelt je over het aantal PK’s, wegligging en acceleratie. Met hetzelfde gemak praat de bestuurskundige over de 5 V’s, implementatie en efficiency. Maar waar het werkelijk om gaat is de vraag: werkt het ding?

Zoals de motor geïnspecteerd moet worden om te kijken of de koppeling aangrijpt, zo zal de bestuurskundige zijn handen vies moeten maken. Onderwijl vraagt hij zich continu af: Wat gebeurt hier eigenlijk? Wie doet wat? Kan ik het vastpakken?

Bedenk: een Nederlands multi-probleem gezin besteed drie dagen per week aan 25 organisaties te woord staan. Allen ‘helpen’ zij hetzelfde gezin, maar dat weten ze van elkaar niet. De bestuurskundige vraagt verwonderd: ‘Wat nu? Goed bestuur promoten? Beleidskaders stellen?’ ‘Nee’, wordt er geantwoord, ‘kaders zijn dingen om schilderijen mee te omlijsten’. De bestuurskundige vraagt nogmaals, aux serieux: ‘wat te doen?’ ‘Je zou het aan het gezin kunnen vragen. Zij zitten er tot hun nek toe in’, luidt het antwoord. De bestuurskundige zwijgt even, en vraagt: ‘Bedoel je interactieve beleidsvorming?’ ‘Deconstrueer de terminologie’, klinkt het tot slot, ‘gebruik je boerenverstand’.

De bestuurskundige krijgt een twinkeling in zijn ogen en rijmt: ‘de praktijk is zo rijk, daar hoeft geen jargon aan te pas te komen. Geen spitsvondige alliteraties, wel een ouderwets Hollands cliché. Good governance is: met je poten in de klei.’

Er wordt instemmend geknikt.

Column April 2009 - Politiek Café CDA Leiden

2009-04-17T05:37:00.000-07:00

Disclaimer: deze column is ietwat serieuzer dan normaal, omdat ondernemerschap een onderwerp is dat me aan het hart gaat. Daarom is het ook een van de campagnepunten van de politieke beweging Change Leiden. Ps mevrouw de minister Maria van der Hoeven - die aanwezig was bij het voorlezen van de column - is nu ook in het bezit van een Change Leiden campagneposter

Microkrediet moet/moed

Enige tijd geleden interviewde ik een ambtenaar van Senter Novem, een agentschap van Economische Zaken. Agentschappen zijn op afstand geplaatste organisaties. En dat was het: in Den Haag, zeker 200 meter verderop bij het ministerie. Het gesprek ging over microkrediet: kleine kredieten voor startende ondernemers die bij een bank geen lening kunnen krijgen. Dat is op dit moment praktisch iedereen.

De ambtenaar vertelde me dat banken terughoudend zijn met leningen aan startende ondernemers, omdat die leningen relatief riskant zijn – en omdat banken risicomijdend zijn. Zijn eigen woorden overdenkend keek hij me plots aan en allebei barsten we in lachen uit. Banken risicomijdend. Opeens klonk het net zo absurd als onze Maxime die tussen de vredesbesprekingen in Israel en de heropbouw van Afghanistan, even naar huis Twittert of de piepers al op het vuur staan.

Absurd, anders kan ik de huidige situatie niet omschrijven. Als ik de lachebekjes in de ING reclame mag geloven staan ze daar te springen om startende ondernemers te fêteren met een leuke lening. Misschien komt het omdat ze Jan Mulder uit hun reclames hebben wegbezuinigd, maar ik geloof ze gewoon niet meer. En niet zonder reden. Een ondernemer die haar zaak intussen met een microkrediet is gestart, vertelde dat tijdens haar intakegesprek voor een lening van de ING, de betreffende bankier al na 2 minuten opzichtig op zijn horloge begon te kijken. Inderdaad, zoals de reclame doet vermoeden: service met een glimlach.

Om in de kroeg te kunnen meepraten heb ik geprobeerd om iets van het bankwezen te begrijpen, maar het lukt me gewoon niet. De zaak piept en kraak en wrikt, maar niemand lijkt te weten waar de smeerolie ligt. Het geeft mij een gevoel alsof we leven in een ‘Tijd van onbehagen’, zoals de CDA-filosoof Ad Verbrugge in zijn gelijknamige boek stelt.

En in tijden van onbehagen – zo wordt mij avond na avond verteld door Philip F., Clairy P. en Paul W. – is het simpelweg nodig dat het vertrouwen weer herstelt. Maar begin daar maar eens aan als slechts de helft van de bevolking vertrouwen heeft in de politiek en Rutger van Geenstijl ministers permanent in de nek hijgt om ze te kakken te zetten. En als je daarbovenop vier weken nodig hebt om te reageren op een crisis, is het geen wonder dat alle politici slechts een bijrol lijken te spelen in de Film van Ome Wilders.

Ja, om nú nog vertrouwen te hebben in de toekomst, daar is moed voor nodig: een rechte rug en kin omhoog. Of zoals ondernemer Marijke van Helwegen zou zeggen: borstjes vooruit en lipjes getuit. Welnu, wie zijn er moediger dan mensen die juist nú een onderneming starten? Het is daarom een geruststellende gedachte dat er bij een kortgeleden gestarte nationale microkredietorganisatie al 800 leningaanvragen zijn binnengekomen. Mag ik het zo zeggen, ja ik mag het zo zeggen: gelukkig voor dit land zijn er nog genoeg mensen met de VOC mentaliteit!

Change Leiden

2009-03-30T09:13:00.000-07:00

Change is in the air

Op een verloren zaterdagmiddag in het V&D restaurant het verkort verkiezingsprogramma in elkaar gedraaid. Direct de Mare mee gehaald, in tweevoud (zie onder) - en Campus.tv (link). Enkele dagen geleden in anderhalf uur de verkiezingsposters gemaakt (ook daarvoor zie onder), het weblog changeleiden.blogspot.com opgericht en een mediastrategie uitgedacht. Vanmiddag geinterviewd door kiesleiden.nl

Het hangt in de lucht, dit jaar verlopen de universitaire verkiezingen heel anders.

Leiden deserves Change.

(wordt vervolgd...)

Filmbespreking (1)

2009-02-20T03:25:00.000-08:00

The Wrestler (2008) - Darren Aronofsky

Iedereen die wel eens op een podium heeft gestaan moet het gevoel kennen. De adrenaline jaagt door het lijf en doet de zenuwen vergeten. Het publiek kent zijn rol en juicht je luidkeels toe. Maar als het optreden is afgelopen is keert iedereen terug naar de orde van de dag. Je loopt na afloop naar de bar en verwacht erkenning, maar ontvangt vooral ontwijkende blikken. Een enkeling maakt een vrijblijvend compliment, waarop je niets zinnigs weet te zeggen.

De ironie wil dat op een podium staan – dat voor de goegemeente iets bijzonders is – voor sommige entertainers het enige moment is waarop ze echt voelen dat ze leven. Het alledaagse is voor hen een aaneenschakeling van trivia geworden waar het moeilijk doorheen worstelen is. Bijna letterlijk geldt dat in The wrestler voor Randy the Ram, een door Mickey Rourke gespeelde professional wrestler. De rol zou eerst naar Nicolas Cage gaan, maar die zegde om onduidelijke redenen af. Wat een geluk. De rol is Mickey Rourke op het lijf geschreven, en ook dat vrijwel letterlijk. Rourke heeft de laatste jaren plastische chirurgie ondergaan en wedijvert met Sylvester Stallone om wie het meest strakgetrokken lijf en impressieloze gelaat van Hollywood heeft. Hij is een freakshow geworden, een rariteit, en juist daarom perfect voor professional wrestling, de typisch Amerikaanse showsport waarbij overmatig dikke of gespierde mannen doen alsof ze elkaar op de meest spectaculaire en sadistische wijze in elkaar slaan. Ze doen dat onder artiestennamen als The Ayatollah met bijbehoorde act en routines in een aangeklede boksring, die Rourke nog kent uit de tijd dat hij zelf professioneel bokser was.

Het verhaal van The Wrestler is in één zin samen te vatten: Randy the Ram is een veteraan die zijn beste tijd lang geleden heeft gehad, en ernstig in verval is geraakt, maar probeert terug te komen. Vooral het fysieke verval is overweldigend: we zagen eerder Christian Bale 30 kilo afvallen voor The Machinist en Robert de Niro 20 kilo aankomen voor Raging Bull, maar het verschil met hen is dat Mickey Rourke waarschijnlijk niets heeft hoeven doen voor zijn rol: zijn door plastische chirurgie verwrongen gezicht en onnatuurlijk opgepompt strakke lichaam waren al voorhanden. Alles opgeteld zijn de parallellen tussen Randy the Ram en Mickey Rourke zo talloos dat de vraag zich opdringt of scriptschrijver Robert D. Siegel wellicht Rourke als inspiratiebron heeft gebruikt. Ook Rourke is met zijn 60 jaren immers een veteraan, door een diep dal gegaan, maar nu bezig met een comeback. Op moment van schrijven wordt hij zelfs genoemd als kanshebber voor een Oscar.

Hoewel hij zeer beperkt is geworden in zijn gezichtsuitdrukkingen (die hij trouwens nooit veel gebruikte), speelt Rourke Randy the Ram overtuigend: hij ís Randy the Ram. Goed, er valt altijd wel wat op te merken. De interactie op het scherm tussen Rourke en de vrouwen in de film gaat minder makkelijk en is ook iets minder overtuigend – maar wellicht daarmee juist levensecht. Het script dreigt hier en daar te vervallen in vertelschema’s en alle clichés komen voorbij (de randfiguren in de Amerikaanse samenleving verzamelen zich in stripclubs en door de professional wrestlers wordt in de kleedkamer openlijk gehandeld in illegale middelen). Het camerawerk is soms wat verwarrend met rare zooms en camerabewegingen, en de montage kent hier en daar net wat veel herhaling (veel scènes in de stripclub, die als locatie snel gaat vervelen). Maar een kniesoor die daarop let, The Wrestler is gewoon een steengoede film, niet in de laatste plaats omdat onafhankelijk regisseur Darren Aronofsky zich niet heeft laten verleiden tot een Hollywood/feel good einde. Gaat zien die film!

Addendum (22 maart 2009): Rourke vroeg zijn vriend Bruce Springsteen om de muziek te componeren voor The Wrestler. Springsteen antwoordde dat hij niet veel tijd had en geen ervaring met een hele soundtrack maken, maar hij maakte wel een lied dat uiteindelijk - zeer op zijn plaats - aan het eind van de film te horen is. De link naar het nummer. Een link naar een interview waarin The Boss op onnavolgbare wijze uitlegt wat hij allemaal in het lied heeft verwerkt.

‘Völler, by Kasbergen’

2009-02-14T02:24:00.000-08:00

Dit keer een bericht uit de oude doos. Onderstaande actie heb ik opgezet voor het EK 2008. Het bleek een enorm succes. De ‘Völler, by Kasbergen’ t-shirts gingen als warme apfelstrudel over de toonbank. De eerste drie wedstrijden speelde het Nederlands elftal sprankelend, ja zelfs - mag ik het zeggen, ja ik mag het zeggen - majestueus. Helaas vergaten sommige vrienden van Oranje in hun overwinningsroes het ‘Völler, by Kasbergen’ t-shirt te dragen tijdens de wedstrijd tegen Rusland. De rest is geschiedenis. Wat ons rest is een glimlach op het gezicht telkenmale als wij weer even terugdenken aan die tijd. Die spannende tijd net voor het EK 2008. Die tijd waarin wij ervan overtuigd waren dat de Nederlandse leeuw op voetbalschoenen de hele wereld aankon. Nee, die tijd komt nooit meer terug.

Vrienden van Oranje,

Het EK 2008 staat voor de deur en we merken het! Weggeëbde vaderlandsliefde wordt weer springlevend, lang vergeten grensconflicten worden weer relevant en de straten kleuren koninklijk Oranje.

Het hangt in de lucht. Zou het San Marco gaan lukken met een sterrenteam van talenten als van Persie, Babel en Huntelaar en geroutineerde vaste waarden als van Bronckhorst, Ooijer en van der Sar, Europa nogmaals aan zijn voeten te krijgen? Kan de schande van ’74 definitief worden uitgewist? Vragen die eenieder bezighouden, en terecht.

Een Europees Kampioenschap, dames en heren, moet beleefd worden in gepast tenue. Daarom heb ik met veel pijn en moeite modeontwerper Kasbergen over weten te halen tot het opnieuw uitbrengen van een controversieel t-shirt, destijds speciaal ontwerpen voor het EK 2004. Een t-shirt dat in 2004 reeds de modewereld op zijn kop zette en de kranten haalde (zie onderstaande foto) en waarin sindsdien door de dragers ervan (beperkte oplage van 10 stuks) halve marathons zijn gelopen, de liefde is verklaard en, zo gaan de geruchten, zelfs de liefde is bedreven.

U wordt de unieke kans geboden om het t-shirt: ‘Völler, by Kasbergen’ wederom te bestellen! (zie de bijlage t-shirt_voller_by_kasbergen voor een voorbeeld) Als u uiterlijk dinsdag 3 juni een e-mail stuurt met uw maat (S,M,L,XL; Tip bestel een klein maatje voor die hippe slim-fit look!) naar peter_kasbergen@hotmail.com, dan ligt vanaf vrijdag 6 juni het t-shirt voor u klaar. Net op tijd voor het EK dus!

Let wel op! Er zijn beunhazen die denken makkelijk geld te kunnen verdienen door een slecht gelijkende kopie van het t-shirt ‘Völler, by Kasbergen’ voor veel te veel geld aan te bieden. Bijvoorbeeld de beunhazen van 'Shirtshop' (link). Het is overbodig om te benadrukken dat u alleen met een echte ‘Völler, by Kasbergen’ genoegen moet nemen.

Bijkomend voordeel is dat u met de aankoop van het unieke t-shirt ‘Völler, by Kasbergen’ tevens voor onbepaalde tijd het lidmaatschap verwerft van de Vereniging van ‘Völler, by Kasbergen’ Bezitters (kortweg VVBB). De eerste activiteit van de VVBB zal plaatshebben op maandag 9 juni. Voorafgaand aan de wedstrijd Nederland - Italië verzamelt de VVBB (uiteraard in ‘Völler, by Kasbergen’ tenue) om te drinken en te eten en elkaar gave verhalen te vertellen over voetbal, waarna wordt gekeken hoe Nederland Italië van de mat speelt. Dat is logisch, want San Marco geniet in Italië nog zoveel aanzien dat de blauwhemden zullen wijken voor de Nederlandse leeuw zoals de Rode Zee week voor Mozes. Meer informatie over deze activiteit volgt spoedig!

Ik zie uw bestellingen graag tegemoet. Stuur deze e-mail ook vooral door naar mannen en vrouwen waarvan u denkt dat ‘Völler, by Kasbergen’ ze erg goed zou staan!

--------

Karl Lagerfeld in de Cosmopolitan (zomer 2004) over het t-shirt ‘Völler, by Kasbergen’:

‘Shocking, controversial, over-the-top. Kasbergen is setting new standards in the fashion industry!’

-------

Andre Hazes over het Nederlands elftal:

‘Jij bent een kampioen
Wij houden van Oranje
Om zijn daden en zijn doen’

-------

Nu verkrijgbaar bij de betere boekhandel

2009-01-29T01:48:00.000-08:00

The State of Access

In januari is onder redactie van Gowher Rizvi and Jorrit de Jong het boek 'The State of Access: Success and Failure of Democracies to Create Equal Opportunities' verschenen. Het is uitgegeven door Brookings Institution Press in Washington DC. Jorrit de Jong en ik schreven het vierde hoofdstuk: 'Economic entitlements: facilitating immigrant entrepreneurship.' Het boek is te bestellen bij de betere boekhandel of via Amazon.co.uk (directe link). Naar aanleiding van de overweldigende belangstelling voor publieke optredens van ondergetekende - veroorzaakt door dit bericht - zijn boekingen en persoonlijke signeersessies vanaf nu alleen nog mogelijk via mijn impresariaat, te bereiken met een e-mail naar: info@public-cinema.com

Een korte beschrijving van het boek 'The State of Access' en een afbeelding van de omslag vind je hieronder:

This book documents a worrisome gap between principles and practice in democratic governance. The State of Access is a comparative, cross-disciplinary exploration of the ways in which democratic institutions fail or succeed to create the equal opportunities that they have promised to deliver to the people they serve.

In theory, rules and regulations may formally guarantee access to democratic processes, public services, and justice. But reality routinely disappoints, for a number of reasons—exclusionary policymaking, insufficient attention to minorities, underfunded institutions, inflexible bureaucracies. The State of Access helps close the gap between the potential and performance in democratic governance.

Het is officieel

2009-01-08T14:13:00.000-08:00

Ik ben columnist

Als het in de krant staat is het waar, dus bij dezen ben ik officieel columnist. Zie voor het bewijs onderstaande foto en bijschrift (erop klikken geeft een groter formaat) die op de voorpagina stonden van de 'univers' - het 'weekblad van de universiteit van tilburg' - op 6 november 2008. Met dank aan Bram Boluijt die mij boekte om op 4 november deze column voor te lezen vanwege de toen op handen zijnde Amerikaanse presidentsverkiezingen. De rest is geschiedenis. Zoals ik ik mijn column al waagde te voorspellen werd Barack Obama verkozen tot president. Eerlijkheid gebiedt te zeggen dat ik de publicatie van de foto voornamelijk aan mijn kekke leren vest met de Amerikaanse vlag erop te danken heb.

Maar goed, het momentum is gecreeërd, je moet het ijzer smeden wanneer het heet is, en wat al niet meer. Voordat je het weet ben je broodschrijver, of schnabbel je een inkomen bij elkaar van dagvoorzitterschappen. Daarom kondig ik bij deze aan dat mijn gage wordt verdubbeld. Voor een (1) fles wijn kom ik niet meer opdagen voor een column, speech of smartlap. Pas voor twee (2) flessen wijn - en niet van het goedkope soort - sta ik weer op de bühne. Boekingen neem ik nog wel zelf aan via peter_kasbergen@hotmail.com. Tevens te bereiken voor het lenen van dat kekke leren vest.

Columns Over Het Alledaagse (1)

2009-01-02T02:35:00.000-08:00

Uit het raam staren

Iets dat ik veel doe is uit het raam kijken. Niet elk raam leent zich daarvoor, het mijne wel. Het is een fors raam, zeker tweeënhalve meter breed en anderhalve meter hoog. Dat maakt al gauw drie komma vijfenzeventig vierkante meter raam. En niet onbelangrijk, het raam bevindt zich op de vijfde verdieping. Dat staat me toe uit te kijken over het dak van de Leidse binnenstad en tegelijkertijd de straat en het parkje voor de deur in de gaten houden. Overigens gebeurt er niet veel, daar op straat of in het parkje. De straat wordt vooral gebruikt door ‘bestemmingsverkeer’.

Over uit het raam kijken wordt vaak misprijzend gedaan, alsof het tijdverspilling betreft. Een raamambtenaar is daarmee iemand die tijd verspilt op kosten van publieke gelden. De Duitsers hebben daar een woord voor: verplaudern. Dan moet er wel bij gepraat worden trouwens. Uit het raam kijken wordt door sommigen in één adem genoemd met duimen draaien, ja misschien zelfs met neuspeuteren. Dat is onterecht. Een raam biedt een blik op de buitenwereld, net zoals de ogen doen. Knappe jongen die mij wijsmaakt dat uit de ogen kijken tijdverspilling is. Ik kan me dus wel voorstellen dat je raamambtenaar wil zijn. Mits je een raam hebt dat zich daarvoor leent.

Toen ik in de thuiszorg werkte kwam ik wel eens bij meneer Stikkelman. Meneer Stikkelman deed nog twee dingen in zijn leven. Één daarvan was jagen, op fazanten als ik me goed herinner. Maar dat had hij lang geleden voor het laatst gedaan. Als hij erover praatte werden zijn ogen vochtig. Doch dat terzijde. Het andere dat meneer Stikkelman deed was, inderdaad, uit het raam kijken. Zijn raam leende zich nog beter om uit te kijken dan dat van mij, want nóg groter. En het allermooiste was: het raam keek uit op een druk kruispunt. Op dat kruispunt reed enkel maar ‘doorgaand verkeer’. Meneer Stikkelman vertelde niet zonder trots dat er elke week wel een aanrijding plaatsvond, waarvan hij dan stille getuige was. Vertellend over de telkens weer toegesnelde hulpdiensten sprak er levenslust uit zijn ogen.

Ik werk al lang niet meer in de thuiszorg. Toch denk ik af en toe aan meneer Stikkelman als ik uit mijn eigen raam kijk. Als ik over het drukke kruispunt fiets zwaai ik soms, maar ik heb meneer Stikkelman nooit meer uit zijn raam zien kijken.

Het onwaarschijnlijke verhaal van Atlas Mozes

2008-12-26T08:25:00.000-08:00

Deel twee van het Leids drieluik ‘De montere jongens Mozes’
Inzending Mare kerstverhalenwedstrijd 2008. Het juryrapport is hier te lezen.

Negentienhonderd en vijfenzeventig jaar nadat een anonieme Romeinse soldaat in Golgotha de laatste spijker door de hand van de Verlosser sloeg werd Karsten Mozes hardhandig gewekt door zijn huisgenoten. Plaats van het voorval: de zolderkamer van studentenhuis ‘Sine Labore Nihil’ aan de Hogewoerd 63 te Leiden. Gelegen tussen zijn lattenbodem en matras sliep Karsten nog twee uur door. Hij droomde onderwijl dat hij als wolf rondzwierf door een uitgestorven faculteit om uiteindelijk tussen de benen van zijn scriptiebegeleider te gaan liggen en haar ontblootte enkels te likken. Ze was een voluptueuze Griekse vrouw met een neus als die van een beeld van het Paaseiland. Opeens beet hij hard in haar been en versplinterde bot. Ze krijste en Karsten ontwaakte opnieuw. De matras duwde hij van zich af. Starend naar zijn beschimmelde plafond viel een druppel water rechtstreeks in zijn open mond. Vloekend schraapte hij zijn keel en hoestte een rochel op, die hij in een leeg pakje Marlboro uitspuugde. Zijn telefoon die naast zijn bed lag trilde kort: ‘1 oproep gemist - Juliaan (neef)’. Het zou een bewogen dag worden.

‘You’ve got mail’ kraakte een blikkerige vrouwenstem, waarop Karsten naar zijn computer strompelde. Een pop-up verscheen op het scherm: ‘uitleen universiteitsbibliotheek - rappel uitlening - 23/3/07 - Montaigne: Essais’. Hij klikte de mail weg en staarde naar een foto van een hoogblonde vrouw in een cheerleader kostuum die ontegenzeglijk geen onderbroek droeg. Zo’n outfit zou het goed doen op themafeesten meende Karsten, terwijl hij zijn mannendeel heftig tot een hoogtepunt beroerde en op dat moment pas bemerkte dat zijn boxershort zeiknat was.

Onder de douche waste hij sperma, urine en zonden van zich af. Hij poetste zijn tanden zonder tandpasta en puntte met een roestige schaar zijn schaamhaar bij. ‘Vanitas, vriend, ordinaire vanitas’ zei hij hardop terwijl hij de onderkant van zijn scrotum inspecteerde met behulp van het scheerspiegeltje. Dat was nog geen makkelijke opgave, want het spiegeltje hing op ooghoogte. Karsten spande zijn spieren, nam de pose van Michelangelo’s David aan, en constateerde in het scheerspiegeltje een treffende gelijkenis. Hij droogde zich af met zijn Suske & Wiske handdoek en kleedde zich aan.

Beneden lagen zijn huisgenoten Gabriel (‘Gabri’) en Caspar (‘Kleine’) op de bank naar de Sweet Sixteen marathon op MTV te kijken.
- ‘Bedankt voor het keren vanochtend, jongens’, bromde Karsten.
‘Altijd welkom Kars. Had je gezopen? We zagen dat je weer eens in je bed had gepist.’
- ‘Even de trekker overgehaald. Kan anders niet meer slapen tegenwoordig.’
‘Die chicks van Rap 30 kwamen hier zojuist langs. Je hebt ze vannacht weer gebeld, maar ze begrepen je moeilijke verhalen niet. Ze stellen het op prijs als je het niet meer wil doen.’
- ‘Tuurlijk Gabri, no problemo.’
Op televisie gilde een meisje tegen haar vader dat ze geen BMW maar een Ferrari wilde voor haar zestiende verjaardag.
Karsten liep de deur uit langs een campagneposter van oud-huisgenoot Alex P.; ooit veilingmeester, nu politicus. Hij tekende een dun snorretje op P.’s bovenlip en siste tegen de poster: ‘Bravo vriend, van de oprechte schoonheid van de kunsten naar de spuuglelijke hypocrisie van de politiek.’

In de Universiteitsbibliotheek (UB) was het druk, opvallend druk voor een zaterdag. In de computerzaal zaten studenten dicht opeengepakt met koptelefoons op naar beeldschermen te staren. Er werd collegestof-op-video geconsumeerd die door de veelgeroemde hoogleraar Paul C. met bevlogenheid werd opgelepeld. De vele wetbundels in de overbevolkte leeszalen bevestigden het vermoeden dat er tentamens in de Rechtswetenschap ophanden waren. Terwijl Karsten zich aan een tafel zette trilde zijn telefoon in zijn zak. Hij drukte de oproep weg en haalde zijn telefoon tevoorschijn. ‘1 oproep gemist - Juliaan (neef)’ las hij wederom in beeld. Hij verspreidde zijn boeken en aantekeningen over tafel, zodat ze duidelijk in het zicht lagen. Hij las een uurtje in Baudrillard’s ‘Simulacres et simulation’, voelde hoofdpijn opkomen en besloot dat het tijd was voor aspirine en koffie.

In de kantine haalde Karsten een zakje Autodrop uit de snoepautomaat. Hij trok het te wild open, waardoor de vloer bezaaid lag met Zacht Zoete Kevers. Karsten ging door zijn knieën. Verderop begon een dispuutsmeisje in een trui met een slang en een appel erop afgebeeld hem uit te lachen. Karsten keek omhoog. Hij zag een paar brede heupen en forse borsten die strak omspannen werden door een T-shirt met de tekst ‘Madonna: Confessions tour’. Zijn ogen ontmoetten die van de vrouw die bij het T-shirt hoorde. Een moment was er herkenning. De vrouw glimlachte geruststellend. Karsten wende zijn blik af. Er trok een rilling over zijn ruggengraat terwijl hij Dubbele Dubbeldekkers en Frisse Fruit Limo’s van de grond raapte.

Teruggekomen in de leeszaal klapte hij zijn Apple Macbook open en staarde lange tijd naar zijn scherm. ‘Scriptie Karsten Mozes. Over het failliet van de wetenschap en het weten: de overheersende economische rationaliteit van de (post)moderne academie’. Een idiote titel, besefte hij. Cultuurkritiek van de koude grond. Een beroerd geformuleerde aanklacht die nooit een publiek zal hebben. Zijn begeleider had hem terecht megalomanie verweten. Karsten vertrok moedeloos naar het toilet, alwaar hij aan de binnenkant van de deur kraste: Karsten Mozes was hier vaak (‘99-’07). Hij zag dat er naast zijn eigen mededeling iets stond geschreven: ‘Als je homo bent, kijk dan naar boven.’ Karsten keek omhoog. Op het plafond las hij: ‘Zie je wel’.

Om vijf voor vijf verliet Karsten de UB en liep via het Gerecht rechtstreeks naar de markt. Het begon intussen te schemeren. Het scheiden van de markt was in volle gang. Karsten ontweek de stapels lege fruitkratten die door pezige mannen met geweld in gereedstaande vrachtwagens werden geladen. Hij bestudeerde hun ingespannen gezichten, liep ze soms expres in de weg en liet zich vervolgens willoos uitschelden. De marktkooplui die hun kraam nog niet hadden afgebroken probeerden elkaar woest te overschreeuwen. ‘Echte zoete verse dadels uit Marokko, de allerlaatste kom dat zien dan, geen geld, geen geld’. ‘Ja ja dames en heren. Hier vind u de mooiste Hollandse tulpen, twee bossen halen één betalen’
Karsten bestelde twee haringen bij een viswijf met donkere beharing op haar bovenlip. Ze kaakte de haring, veegde snot van haar neus af aan één van haar blauwe handschoenen, en pakte de vis voor hem in. Hij liep door naar de bakkerskraam.
- ‘Heer, wat mag het zijn?’ vroeg een man met schort voor en vele groeven in zijn voorhoofd.
‘Vijf witte bolletjes alstublieft.’
- ‘Vijf voor één euro wordt dat en deze krijgt u er gratis bij, heer.’
De man gaf reikte Karsten met eeltige handen een jodenkoek aan, die hij in zijn zak stopte. Op weg naar huis passeerde hij een zigeuner die op zijn accordeon leunend een sjekkie rookte. Karsten gaf hem de jodenkoek, die hij verbaasd aanpakte en een fractie later woedend op straat smeet. ‘Sugi Pula, heb familie te eten geven, geef geld of niks, curule’ beet de zigeuner hem toe. Karsten versnelde zijn pas totdat hij thuis aankwam.
- ‘Gabri, Kleine, ik heb broodjes haring van de markt’, riep Karsten toen hij de deur binnenstapte. Hij kon horen dat ze nog steeds naar de Sweet Sixteen marathon keken.
‘Fucking mooi Kars’, riep Kleine, ‘We gaan ons vanavond omleggen in café de Hemel. Kom je ook?’
Aarzelend stemde Karsten toe. Hij was eigenlijk van plan om ‘Una giornata particolare’ op te zetten, maar besloot dat op zaterdagavond alleen een film kijken gelijk stond aan capitulatie.

‘Kut, kanker, tering, tyfus.’ Karsten greep naar zijn hoofd en keek omhoog. Boven de lage deur van het toilet in de Hemel hing een bordje met de tekst: ‘een kopstoot van de bar doet minder pijn’. In de spiegel zag Karsten dat er een flinke snee op zijn voorhoofd zat. Hij probeerde het bloeden te stelpen met wc-papier. Dat lukte matig omdat de alcohol zijn bloed had verdund. De alcohol, dacht Karsten, die een starnakel Gerard Reve ertoe had bewogen de Leidse hoogleraar Ton Anbeek ’s ochtends te bellen met de vraag of hij echt niet meer weg te denken was uit de Nederlandse literatuur. Toen het bloeden was gestopt liep Karsten terug de kroeg in.
- ‘Mooie oorlogswond Kars’ zei Gabri, en hij wees naar een zwaar opgemaakt meisje met grote gouden ringen in haar oren. ‘De Leidse stukadoor is net binnengekomen. Die pijpt je voor twee baco’s heb ik gehoord. Ga er even op af dan Kars. Je kunt wel een verzetje gebruiken met die scriptie van je.’
De Hemel was een lawaaierige corpskroeg waar ieder meisje na haar tweede bezoek een bijnaam kreeg, en zo kwam het dat Karsten de Leidse stukadoor aansprak, van wie hij geen flauw idee had wat haar echte naam was.
- ‘Vind je ook niet dat het hier eigenlijk één grote dierentuin is?’ vroeg Karsten aan de stukadoor, die hem met grote ogen vragend aankeek. Haar gezicht gaf een haast oranje gloed door de grote hoeveelheid zelfbruiner die ze erop had gesmeerd. ‘Dit is toch gewoon een paringsritueel...’ Karsten aarzelde even, keek nog eens diep in haar decolleté, en vervolgde toen, ‘…en ik ben een bronstige bonoboaap.’ De stukadoor keerde hem de rug toe, terwijl hij voor de derde keer die dag zijn telefoon voelde trillen.
Karsten liep naar buiten, en keek steunend op de brugleuning van de Sint Jansbrug op zijn scherm: ‘Ingekomen bericht – Juliaan (neef): Kars, Levi lag in het ziekenhuis, auto-ongeluk vannacht, bezopen gereden.hij wilde je nog spreken, probeerde je te bellen vandaag.nu te laat, hij is zojuist overleden’.

Karsten Mozes liep naar de dichtstbijzijnde winkelruit en sloeg er met volle kracht tegenaan. De ruit gaf niet mee, het vel op zijn knokkels barstte open. Hij jankte van de pijn maar sloeg nogmaals tegen de ruit. Het bloed van zijn handen besmeurde een sticker met de mededeling dat er de volgende dag vanwege Pasen geen koopzondag zou zijn.
- ‘Godverdomme, Levi’, schreeuwde Karsten, ‘waarom bezopen in een auto stappen, waarom nou in godsnaam?’ ‘Levi, lieve Levi, ik heb je verraden. Wat wilde je me nog vertellen?’
Hij liep terug naar de brugleuning en keek naar het zwarte water van de Oude Rijn. ‘Als ik er nu inspring’, dacht Karsten, ‘is er niemand die het ziet. Nooit meer de arrogantie van verdwalen in mijn eigen hersenspinsels. Nooit meer onzinnig gepieker over de authenticiteit van emoties. Nooit meer nutteloos, middelmatig en tevergeefs bezig zijn. Ik kan mijn eigen lot bepalen. Ik ben dronken, het koude water zal zorgen dat ik snel bewusteloos ben. Ik zal nooit meer bovenkomen. Dat zal mijn straf zijn voor hoogverraad.’

‘Karsten?’ ‘Karsten Mozes?’ Een vragende stem deed Karsten uit zijn innerlijke monoloog opschrikken. Hij draaide zich om en zag in het maanlicht een vrouwelijke gestalte staan. Hij herkende haar houding en postuur. Met de mouw van zijn trui veegde hij de tranen uit zijn ogen, die hem een scherp zicht belemmerden. Daar stond Hilja. Hilja Nemes.
- ‘Karsten, wat doe je hier in godsnaam?’ vroeg ze.
‘Jezus, dat kan ik beter aan jou vragen Hilja. Ik dacht dat je nog steeds in Italië de ouderdom van de lijkwade van Turijn aan het bepalen was. Daar had je professor toch een nieuwe radiometrische dateringsmethode voor bedacht?’
- ‘Nee, ik ben terug zoals je ziet. Maar ik zie dat jij nog steeds zwelgt in door alcohol ingegeven zelfmedelijden. Je bent niet de eerste Karsten, wel de minste. Jouw zelfbeklag was ook Goethe en Herman Hesse niet vreemd. Zelfs Herman Brusselmans kan nog beter jammeren dan jij. Probeer je jezelf nu nog steeds te gedragen als Werther of Harry Haller? Dat zijn fictieve personages Kars.’
‘Hilja, houd je bek. Dit keer is het anders, dit keer is het echt. Mijn neef Levi is overleden en ik heb hem verraden.’
- ‘Dat is tragisch Karsten. Gecondoleerd met het verlies.’

Even verderop ging een raam open. Een vrouw stak haar hoofd naar buiten en gilde hysterisch ‘of het niet wat zachter kon’.
‘Kom Karsten. Laten we hier weggaan’ zei Hilja. Samen liepen ze via de Visbrug over de Nieuwe Rijn.
- ‘Hilja, luister. Mijn emoties zijn oprecht, dat zie je toch. En als dat een illusie is, dan wil ik leven in die illusie. Ik houd liever mezelf voor gek, dan de totale entzaüberung te laten toeslaan. Dat zou nihilisme zijn Hilja, nihilisme.’
‘Je overdrijft weer eens schromelijk. En waarom gebruik je Duitse begrippen. Reiken Nederlandse woorden niet ver genoeg om je mee uit te drukken?’
- ‘Ik heb die woorden nodig om mijn woede te verwoorden.’
‘Jouw woede, Kars, is verkeerd begrepen imagebuilding. Je cynisme is bedoeld om mensen op afstand te houden. Dat maakt het makkelijker om oordelen te vellen. Nu zal ik jou veroordelen. Je maakt jezelf onmogelijk. Aan je standaarden kan niemand voldoen, ook jijzelf niet. Jij bent een hypocriete egoïst. Je bent kritisch wanneer het je uitkomt, maar het ontbreekt je aan echte zelfreflectie. Je bent tevergeefs op zoek naar een authentieke levenshouding, maar vergeet intussen iedereen om je heen. Je hebt geen gevoel meer voor het alledaagse.’
- ‘Maar ik moet toch ergens sporen achterlaten. Het mag niet onopgemerkt blijven, Hilja.’
‘Waarom zou je je verzetten? Accepteer dat je een voetnoot bent in de geschiedenis. Je foto’s zullen vergelen, je teksten verpulveren. Er zal niets van je overblijven dan een stoffige rommelzolder.’
Op de hoek van de Hooigracht en de Nieuwe Rijn hielden ze stil. Een zwerver liep voorbij. Als Hilja en Karsten goed hadden geluisterd hadden ze hem kunnen horen prevelen ‘…vergeef ons onze schulden gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren…’. Karsten keek Hilja aan. Even vulde stilte de nacht.
- ‘Ik moet hier naar rechts Hilja Nemes’
‘Laten we naar links gaan Karsten Mozes’

Kasten volgde Hilja naar Hooigracht nummer twaalf. Binnengekomen gebaarde ze hem mee te komen naar de keuken. Daar hing een reproductie van Friedrich’s Der Wanderer über dem Nebelmeer. Karsten keek er gefascineerd naar terwijl Hilja de warme kraan boven de gootsteen opendraaide.
- ‘Karsten, kom hier’.
Hilja waste het geronnen bloed van Karsten’s handen. Toen ze klaar was kuste ze hem. Ze pakte zijn handen die nog nat waren en leidde hem naar haar kamer. Karsten trok zijn schoenen uit en keek naar Hilja terwijl zij hetzelfde deed. Op de achtergrond zong Spinvis over Herfst en Nieuwegein.
- ‘Hilja’, sprak Kars gelaten, terwijl hij haar T-shirt over haar hoofd uittrok. ‘Hilja, is dit vals sentiment?’
Hilja legde een vinger op zijn mond.
- ‘Karsten, nu even mond dicht’.
En Karsten Mozes zweeg.

Precies negen maanden later zou een zoon worden geboren, krijsend en badend in Hilja’s bloed. Hij zou de naam Atlas krijgen, omdat Karsten wist dat hij de wereld op zijn schouders zou moeten torsen.

Juliaan’s rationele belevingswereld

2008-12-25T17:28:00.000-08:00

Deel een van het Leids drieluik ‘De montere jongens Mozes’
Inzending Mare Kerstverhalenwedstrijd 2007. Het juryrapport is hier te lezen.

'Paspoort alstublieft.’ Juliaan keek verdwaasd op en staarde recht in de blauwe ogen van de KLM stewardess. Incheckbalie 2D, rij 21. Zijn ogen dwaalde af naar haar borst. ‘Marieke’ las hij op haar naambordje. Ze kon niet ouder zijn dan een jaar of 23. Ze was zwaar opgemaakt, maar ontegenzeglijk knap. Hij kreeg van Ruben een por in zijn rug.
- ‘Sorry mevrouw’, zei Juliaan. ‘Sorry knorrie’, dat zou zijn broertje Levi hebben gezegd, ‘je moet zeggen, mijn excuses mijnheer.’
Zijn hand ging naar de zak aan de zijkant van zijn afritsbroek. Geen paspoort. Haastig voelde hij in zijn andere zak. Weer niks! ‘Je bent toch verdomme niet je paspoort vergeten hè?’ vroeg Ruben geërgerd. In een helder moment betastte Juliaan zijn kruis. Daar voelde hij de contouren van zijn paspoort. Hij gespte zijn riem los, ritste zijn gulp open en haalde zijn zorgvuldig weggestopte moneybelt tevoorschijn. Hij wurmde zijn paspoort eruit. Met een zucht nam Marieke hem in ontvangst.

Op acht kilometer hoogte en met nog 8 uur en 34 minuten te vliegen naar Bangkok haalde Juliaan zijn aantekeningen voor het vak Logica 2 tevoorschijn. Op de dag voor Kerst moest hij er nog een tentamen over maken. Ruben zat comfortabel naast hem aan het gangpad. Hij las Bill Bryson’s The life and times of the Thunderbolt Kid. Volgens Juliaan’s aantekeningen maakte de logicus Gottlieb Frege onderscheid tussen Sinn en Bedeutung. Op het videoscherm stond Kevin Costner op het punt aan Jodi Foster uit te leggen dat hij paranormale gaven had.

Juliaan was twee maanden daarvoor naar Egypte geweest met zijn ouders, zes bejaarde vrouwen uit Den Haag en een reisgids, die hij van lichte pedofiele neigingen verdacht. Voor de zekerheid hield Juliaan ’s nachts zijn kamerdeur op slot. Het was hem aardig gelukt zijn ouders te ontlopen, maar aan de voet van de Sfinx in Giza probeerde zijn moeder een gesprek te beginnen.
- ‘Wat een bouwwerk, Juliaan’
‘Schitterend mama’
- ‘Jammer dat Napoleon zijn neus eraf heeft geschoten’. Zijn moeder wist sinds kort hoe Wikipedia werkte en had blijkbaar naar informatie over de Sfinx gezocht.
‘Dat was Napoleon niet. Die neus is er gewoon afgesleten door de zandstormen’.
- ‘Nou ja, het blijft schitterend. Zie je wel dat het met zijn drieën ook leuk kan zijn.’
‘Mama, alsjeblieft.’
Zijn vader stond naar zijn nieuwe digitale camera te staren. ‘Juliaan, hoe stel ik scherp met dit ding?’, vroeg hij. Een windvlaag waaide zand in hun ogen. Hij meende bij zijn moeder een traan te zien. Zijn vader vloekte en probeerde het zand uit zijn camera te blazen.

Vier weken reizen door Thailand, Vietnam en Cambodja. Toen Ruben het had voorgesteld leek het een goed plan: De wereld zien, vreemde culturen ontdekken, nieuwe mensen ontmoeten. Ver weg van zijn studentenstad. Juliaan volgde drie studies tegelijk en had volgens eigen berekening in vijf jaar tijd 3800 uur in de Universiteitsbibliotheek gezeten, waarvan zeker 150 op de WC. Hij had vier vaste studieplekken en per studieplek 75 studiepunten gehaald. Hij wist van heel veel dingen vrijwel alles.

Terwijl Juliaan in de Doha travel store naar de muur van backpacks keek werd hij radeloos. Hij stond op het punt zich om te draaien en weg te lopen, toen hij achter zich iemand hoorde. ‘Kan ik je helpen?’ Een dikkig meisje met dreadlocks en een tuinbroek aan keek vragend naar Juliaan.
- ‘Ik ga naar Azië en heb een rugzak nodig. Liefst niet te duur.’
‘Je moet bij rugzakken vooral letten op het draagcomfort. Deze zit lekker denk ik.’ Het meisje hees een North Face rugzak op zijn schouders.
- ‘Ja, die zit wel erg lekker.’
‘Dat komt door de unieke draagconstructie. Al het gewicht hangt daardoor op je heupen.’
Juliaan mompelde instemmend.
‘Hij kost iets meer, maar als je veel gaat reizen betaalt hij zich vanzelf terug’
Drie kwartier later stond Juliaan buiten met een Lowe Alpine rugzak, Teva sandalen, een Fjäll Raven afritsbroek en een MedicAid EHBO kit.

Bangkok bleek na aankomst niet veel anders te zijn dan Salou, waar hij direct na zijn eindexamen was geweest. Het was stoffig, warm en afgeladen met backpackers onder invloed van drank en drugs. Ze hadden lang haar en soms een baard. Ruben stond erop te verblijven in Khao San Road. Backpackers’ heaven volgens de Lonely Planet – die door Juliaan al tot not so Lonely Planet was gedoopt. Moe van de reis vielen Ruben en Juliaan in slaap op een kamer waar volgens de receptioniste van het hostel Leonardo DiCaprio nog had verbleven voor de opnames van The Beach.
Juliaan droomde dat zijn broertje door wachters achterna werd gezeten. Machteloos moest hij toezien hoe ze hem neerknuppelden. Hij omhelsde zijn broertje en liet tranen op zijn gehavende gezicht. Badend in het zweet werd hij wakker.
Laat op de avond aten ze een slappe hamburger in een Ierse Pub. Ze zagen hoe een groep Australiërs op straat hun volkslied aanhief. Oude Thaise vrouwtjes zetten de mannen kleurrijke hoedjes op het hoofd. De Australiërs lachten en stopten geld in hun gerimpelde handen. Op grote beeldschermen in de Pub scoorde Irak tegen Australië de winnende treffer in de AsiaCup.

Net voor vertrek had Juliaan telefonisch aan Anne – vereniging: Sextus, dispuut: Sisi, slogan: wij zijn Sloeries – laten weten dat hun kortstondige relatie wat hem betreft over was. Hij had zich gestoord aan haar ongeïnteresseerdheid. Vijftien films en vierentwintig boeken had hij in totaal ter sprake gebracht, ze had er geen enkele van gezien of gelezen. Pijpen kon ze overigens wel goed, dat had ze uit de Heleen geleerd.

Na drie dagen Bangkok vlogen Ruben en Juliaan naar Hanoi. Ooit had de stad betekenis gehad als centrum van communistisch Noord-Vietnam. Ruben las De Vliegeraar in het vliegtuig.
- ‘Juliaan, wat vond jij ervan?’ vroeg Ruben en keek op van zijn boek.
‘Kitsch’
- ‘Ik vind het prachtig. Moet je voorstellen, dat zo’n Afghaanse jongen dat allemaal meemaakt en zich er toch doorheen slaat.’
‘Veel mensen houden van kitsch’. Met die opmerking beschouwde Juliaan de conversatie als beëindigd. Met tegenzin sloeg hij De ondraaglijke lichtheid van het bestaan open. Nog 245 pagina’s te gaan.

Bij de bagageband in Hanoi ontdekte Juliaan het label op zijn rugzak: Made in Vietnam. Hij realiseerde zich dat hij binnen een week een rugzak voor 200 Euro had gekocht en die daarna 12.000 kilometer terug had gevlogen naar het productieland, waar hij voor een schijntje was gemaakt. Toen hij over deze ontdekking aan Ruben vertelde, wist die te melden ‘dat je de economie nu eenmaal draaiende moest houden’.

Na een dag rondlopen door Hanoi gooide Juliaan zijn Teva sandalen weg. Ze knelden en bovendien liepen alle backpackers op slippers. Ruben werd bij Ho Chi Minh’s mausoleum met een wisseltruc opgelicht toen hij een communistische vlag wilde kopen.
- ‘Klote Vietnamezen’ schreeuwde Ruben, terwijl hij woedend wegliep.
‘Toeristenbelasting, Ruben. Zo zou Marx het gewild hebben’
- Ruben keek hem vuil aan. ‘Laten we Bia Hoi gaan drinken’.
Bia Hoi bleek Hanoi’s grootste toeristische attractie. Vanaf negen uur ’s avonds kwamen alle toeristen naar dezelfde kroegen om zich voor tien cent per glas vol te laten lopen met het tapbier zonder conserveermiddelen. Ruben en Juliaan gingen met een paar Engelsen uit hun hostel mee naar de Blue Gecko Bar. Om half vijf ’s ochtends keken ze live naar Argentinië - Brazilië om de Copa Americá. Juliaan had zich al een week niet geschoren en begon op Chriet Titulaer te lijken. ‘Goodbye friends. Neuken in de keuken.’ riep de barman hen na bij het verlaten van de kroeg. Terwijl hij de barman hoorde giechelen om zijn eigen grap stootte Juliaan tegen iets zachts aan. Hij keek naar beneden en zag dat er een jongetje voor de deur lag te slapen. Achter zich hoorde hij de barman roepen: ‘No problem, warm weather all year! Neuken in de keu..’ De dichtvallende deur verhinderde dat hij zijn zin kon afmaken.

Ze lieten Hanoi achter zich en reisden met de bus richting het zuiden. In Hoi An zagen ze Die Hard 4 in de bioscoop, in Nha Trang Transformers, en in Saigon The Bourne Ultimatum. De meeste Vietnamezen kwamen halverwege de film luid pratend binnenlopen. Als ze zagen hoe lang hij was, wilden veel meisjes met Ruben op de foto.
- ‘Ik moet er eigenlijk gewoon een versieren, Juliaan. Die Aziatische chicks houden wel van een portie pik.’ Ruben en Juliaan zaten na The Bourne Ultimatum in een internetcafé. Buiten stortregende het.
‘Ja, natuurlijk. Moet je doen.’ antwoordde Juliaan terwijl hij zijn mailbox overzag:

RE: plannen voor 2e kerstdag? - 16/12/07
You want to be a real man? Enlarge your penis now! - 15/12/07
Lezing over spiritualiteit bij Heidegger, 23 december 18.30 uur - 14/12/07
RE: research proposal microfinance US and the Netherlands - 14/12/07

Hij klikte de onderste e-mail aan. Naast hem zat een klein meisje met grote ogen The legend of Zelda te spelen.
- ‘Luister je wel naar wat ik zeg?’
‘Ja, ik luister.’
Terwijl Ruben verder praatte las Juliaan de e-mail:

Hi Julian,
How‘s Indonesia?
Thanks for sending your proposal. I think you’ve got a very interesting research question. I completely agree with you that microfinance is a great instrument to alleviate poverty. I’ll be happy to work with you. We’ll write a fine article about it. I am sure we’ll get a lot of citations! Why don’t you come over to the center next spring? I can arrange some accommodation for you.
Have a nice Christmas when you come back from your holidays!
Dear regards,
John Deraux
Economics Center, University of Cincinatti

Juliaan klikte de mail weg. Geweldig. De wereld verbeteren, artikel voor artikel.
- ‘… dan laat ik haar alle hoeken van de kamer zien’.
‘Ik maak even een rondje, Ruben’ zei Juliaan en liep het internetcafé uit. De regenbui was opgehouden. Het maanlicht scheen op de natte straten. De stad vulde zich direct weer met de nooit aflatende stroom motorrijders. Hij zag twee monniken op een Yamaha voorbij komen, de poncho’s nog over hun oranje gewaad getrokken. Ze hadden geen helm op. Het ontroerde hem twee mannen zo onbeschermd op een motorfiets te zien zitten. Als je al eeuwenlang oorlog voert is motorrijden niet meer zo gevaarlijk.

Na een uur te hebben rondgelopen keerde Juliaan terug naar het hotel. Toen hij de deur wilde opendoen klonk er gekraak van het bed. Hij legde zijn oor tegen de deur en hoorde Ruben zwaar hijgen. Een hoog stemmetje kreunde: ‘Me so horny, western man so big’. ‘Life imitates art’, zei Juliaan zachtjes. Hij ging op een stoel in de gang zitten en viel in slaap. ’s Ochtends trof hij Ruben alleen op bed aan. De Vietnamese was verdwenen, net als de camera met vakantiefoto’s.

De onverharde weg van Saigon naar Pnom Penh maakte de busreis tot een hel. Twee keer stopten ze om een lekke band te vervangen. In de very Lonely Planet las Juliaan dat er jaarlijks 20.000 motorrijders in Vietnam verongelukken. Ruben las een illegale kopie van Harry Potter and the Deathly Hallows. In de Cambodjaanse hoofdstad was de ellende van het Rode Khmer regime nog tastbaar. Op straat klampten bedelaars met missende ledematen zich aan hen vast. ‘Niks geven’ zei Ruben, ‘dan denken ze dat bedelen loont en worden ze er afhankelijk van.’

In de voormalige Tuol Sleng gevangenis van de Rode Khmer bekeken ze de martelkamers die slechts zeven van de 18.000 gevangenen hadden overleefd. Onderweg naar de Killing Fields vroeg de chauffeur van hun tuk-tuk of ze met een M16 op een koe wilden schieten. Van de Killing Fields waren alleen nog met gras begroeide kuilen over. 400 Mensen per kuil, met knuppels en hamers omgelegd. De gids vertelde dat baby’s aan hun voeten tegen een boom werden doodgeslagen. ‘That’s why the local people call this the baby tree’. Hij wees naar een boom met bruine vlekken op de bast.

Op de avond voor hun terugreis kreeg Juliaan een diarreeaanval van de pat thai die ze op de Khao San Road aten. Ruben herkende de Engelsen uit Hanoi en ging ze vertellen over zijn Vietnamese verovering. In het hostel doorzocht Juliaan koortsachtig zijn EHBO Kit, maar vond geen diarreeremmers. De hele nacht en terugvlucht piste hij uit zijn reet, zoals zijn broertje het poëtisch kon omschrijven.

Op Schiphol gaf Juliaan Ruben een hand, wenste hem aangename Kerstdagen en pakte de trein van 17.26 uur. Vanaf het station fietste hij direct naar de Laagland supermarkt. Hij begroette een paar studiegenoten bij de afwasmiddelen, zijn buurmeisje bij de diepvriespizza’s en ontweek de blikken van de dispuutgenoten van Anne die een toetje stonden uit te zoeken.

Thuis at hij een Quattro Stagione steenovenpizza, dronk een fles Merlot leeg en zag op zijn computer hoe Catherine Deneuve in Indochine met ijzeren vuist de Franse kolonies in Azië probeerde te behouden. Behoorlijk aangeschoten en nog een beetje instabiel van zijn diarreeaanval liep hij na de film naar buiten. Door het park, langs de kerk, waar een jongen in een gele broek met zwarte letters tegenaan stond te pissen. De verlichte wijzers op de toren van het stadhuis wezen kwart voor twaalf aan. Bij café Publieke Zaken stootte hij de krant uit de handen van een man met lang haar die net naar buiten stapte. ‘Mijn excuses mijnheer’, mompelde hij en vervolgde zijn weg op de Smalstraat.

Melancholie overviel hem toen hij de zware houten deur van de sociëteit openduwde. Er hing een half afgescheurd papier op de deur: ‘Kersteindfeest –geen introducés’. Een walm van schraal bier, zweet en kots kwam hem tegemoet. Zwabberend liep hij de trappen op. Hij voelde hoe hij bij zijn arm werd beetgepakt.
- ‘Hé, jij bent hier geen lid. Wat kom je doen?’ blafte een forse vent met rossig haar in het gezicht van Juliaan. Zijn adem rook naar Apfelkorn.
Een jongen met een volle baard en wandelstok in zijn hand sloeg een arm om de rossige heen. Er sprak herkenning uit zijn blik.
‘Jezus man. Dat is Juliaan, de broer van Levi’
- ‘Verdraaid, je hebt gelijk’ zei de rossige.
‘Juliaan, je weet toch dat Levi hier niet meer is’ zei de jongen met de wandelstok. ‘Moet jij niet even je zinnen gaan verzetten. Op vakantie gaan of zoiets?’

Juliaan rukte zich los van de ijzeren greep van de rossige en liep naar buiten toe, de nacht in. Hij sleepte zichzelf richting station en haalde zijn telefoon uit zijn zak om te bellen. Nadat de telefoon een halve minuut over was gegaan nam zijn moeder met slaap in haar stem de telefoon op.
‘Met Henriette’
- ‘Mama, met Juliaan. Het gaat niet meer. Ik kom naar jullie toe.’
‘Goed jongen, ik kom je ophalen van het station. Bel je even als de trein bijna aankomt?’
Zijn moeder hing op. Juliaan passeerde een vrouw in een blauw mantelpak. Ze sloeg rechtsaf. Hij keek haar na en zag boven haar op de muur een gedicht staan. In het schemerlicht van een lantaarnpaal las hij:
¿Por qué estoy vivo?
¿Por qué estoy muerto?
Juliaan barstte in huilen uit. ‘Broertje, waarom heb je mij verlaten?’

Column November 2008 - Politiek Café CDA Leiden

2008-11-21T08:11:00.000-08:00

Vrij veilig of vrij onveilig? Een column over Veiligheid in Leiden, met een hoofdletter V.

Onlangs vond ik in mijn inbox tussen de e-mails van de Dag van het Respect en de Maand van het Spannende Boek een mail getiteld: ‘CDA Veiligheidsweek 12-19 november 2008‏’. Let wel, Veiligheid was geschreven met een hoofdletter V! Mijn hart maakte een sprongetje, dit belooft wat! In de zes jaar dat ik in Leiden woon heb ik me nog nooit onveilig gevoeld, een relletje of een ordinaire vechtpartij meegemaakt, en met zo’n Veiligheidsweek met hoofdletter V zou het er misschien eindelijk eens van komen. Aangezien we in Leiden geen Vogelaarwijken hebben en we die nu vermoedelijk ook nooit meer gaan krijgen, was ik onbekend met het concept en vroeg ik me af: een Veiligheidsweek, wat moet een mens daarvoor doen. Is het iets om voor thuis te blijven, of moet ik juist de straat op? Is themakleding verplicht of is het juist ongepast als ik met een politie-uniform en opplaksnor in de stad ga surveilleren? Lastige kwesties.

De wildste gedachten schoten door mijn hoofd: misschien hebben ze wel een optreden van een bekende Nederlander geregeld? Gerard Joling heeft net afgezegd voor het Eurovisiesongfestival, en is vast nog op zoek naar een schnabbel. Kunnen we mooi bier naar het podium gooien en gearresteerd worden voor openbare dronkenschap. Of beter nog, er komt een politicus uit de Haagse kaasstolp. Die gaat dan ‘het land in’ zoals dat heet, om te praten met ‘echte burgers’ en zo te weten te komen ‘wat er leeft in de samenleving’. De regeringspartijen hebben daar nu 100 dagen ervaring mee, dus dat moet een evenement van jewelste worden. Dat resulteert geheid in een hoop gescheld op ‘de hoge heren in Den Haag die elkaar de hand boven het hoofd houden’! Spannend, spannend!

Ik opende de mail: ‘Van woensdag 12 november tot woensdag 19 november laat het CDA de burger aan het woord.’ Zie je wel, daar heb je de burger al, dit kan leuk worden! En ja hoor, CDA-Tweede Kamerlid Frans de Nerée tot Babberich komt op werkbezoek. Een achternaam die de Leidenaren al vloekend lekker door de mond kunnen laten rollen. Alsof ze het erom hebben gedaan bij het CDA. Opgewonden las ik verder: ‘Wat kunnen burgers zelf doen om de politie te helpen bij het vergroten van de veiligheid?’ Plots kreeg ik het Spaanse benauwd: dit gaat de verkeerde kant op. Even verderop werd ik weer gerustgesteld: ‘Op een vorige week gepubliceerde lijst van de meest onveilige Nederlandse gemeenten bekleedt Leiden een bescheiden 43e plaats. "Dat kan en moet beter", aldus Frank van Dijk, CDA gemeenteraadslid en woordvoerder veiligheid.’ Kijk, dat is een man met ambitie. Met een beetje goede wil komen we volgend jaar met stip op nummer tien binnen!

Maar toen las ik de grote afsluiter, het eindrapport. Punt 1: Er gaat gewerkt worden aan het ‘enge-plekken-plan’. Ik checkte nog even of ik niet per ongelijk een rapport over de erbarmelijke staat van de gezondheidszorg aan het lezen was, maar dát bleek niet het geval. Een enge-plekken-plan?! En dat terwijl 54% van de ondervraagden zich nog nóóit onveilig heeft gevoeld! Een ander punt: coffeeshophouders moeten voorlichting geven aan hun klanten over de schadelijke effecten van drugsgebruik. Alsof je een kaasboer verplicht zijn klandizie er bedacht op te maken dat die heerlijke langdurig gerijpte oude kaas wél een aanslag op hun cholesterolgehalte betekent. En dan moet er ook nog een Veiligheidshuis komen in Leiden. Die komt dan zeker in plaats van de discotheek aan het stationsplein, die al sinds mensenheugenis in de planning staat. Welja, dan is er écht geen enkele reden meer om ’s avonds de deur uit te gaan en is die geplande uitgaansoverlast alweer van de baan, nog vóórdat hij veroorzaakt kan worden.

U begrijpt, ik was wat sipjes, en heb maar even gegoogled naar wat er verder in politiek Leiden gebeurt. Wat bleek: afgelopen zaterdag deelde GroenLinks spaarlampen uit voor een beter klimaat. En op diezelfde dag organiseerde de PvdA een heuse ‘wijkactie’ op het Diamantplein. Er staat zelfs een filmpje van op hun website, waarop te zien is hoe ze, met de muziek van het tv programma Eigen Huis en Tuin eronder gemonteerd, een paar nieuwe struikjes in de berm planten en wat herfstbladeren oprapen. Nee, daar werd ik ook niet meer vrolijk van. Maar wacht, onderaan de e-mail staat nog iets: ‘Het CDA café op 19 november is toegankelijk voor iedereen die zijn mening kwijt wil over het onderwerp veiligheid.’ Kijk, dat moest ik dan meer eens doen. Dan loop ik na afloop naar huis via een ‘enge plek’, en pak ik met een beetje geluk toch nog ergens een vechtpartijtje mee.

Column Amerikaanse Presidentsverkiezingen - Politieke cafe Studium Generale Universiteit van Tilburg

2008-11-08T05:50:00.000-08:00

Op hoop van zegen

Hope; Change; Faith; Religious right; The right to vote; Mavericks?; Barack Osama; Osama Bin Laden; Country First; The second amendment; Suspending my campaign; Drill Baby Drill; Bill Ayers; Bill Clinton; Hillary Clinton; George Clinton?; George Bush; I’m no George Bush!

Zomaar wat kreten van de Amerikaanse 24 hour news channels die een niet aflatende stroom van meer of minder triviale berichten produceren. Ik consumeer ze met smaak, maar in de overkill aan informatie is het moeilijk hoofdzaak nog van bijzaak te onderscheiden; feit en fictie uit elkaar te houden. Wie kan nog met een strak gezicht zeggen dat hij fair and balanced is?

Als weldenkend mens word ik geacht fan van Obama te zijn, maar eigenlijk vind ik deze verkiezingen totale waanzin. Iedereen wil ‘erbij zijn’. Maar waarbij precies, dat weet geen mens. De Jonge Socialisten vertrokken naar de VS om daar voor Obama campagne te voeren, om daar te ontdekken dat die vóór de doodstraf is, méér troepen naar Afghanistan wil sturen en tégen het homohuwelijk is. Ignorance is bliss, zullen we maar zeggen.

Hier zijn we beland 230 jaar nadat de Founding Fathers met een ganzenveer op perkament schreven ‘we hold these truths to be self-evident, that all men are created equal’.

In de ene hoek van de ring hebben we de man die de belofte van dat principe eindelijk lijkt te gaan realiseren. Barack Hussein Obama, met zijn 47 jaren levenservaring en 4 jaar ervaring in de senaat nog steeds beschouwd als een lichtgewicht. Maar hij is afgetraind, lichtvoetig, en net als die andere zwarte held – die overigens wél echt moslim was – is hij zeer rap van tong. Vrij naar Muhammad Ali zou hij het gezegd kunnen hebben: ‘If you thought the world was surprised when Nixon resigned, wait ‘till I kick McCain’s behind!’. Hij heeft een droom, maar fungeert voor zijn volgelingen ook als projectiescherm, waar iedereen zijn eigen hoop en vrees op kan projecteren, zonder precies te weten waar Obama zelf voor staat.

Dat Obama bijna heilig is heeft hij volledig aan zichzelf te danken. Hij is intelligent en fotogeniek, hij heeft een schitterende stem, maar kan ook luisteren. Hij is zwart genoeg voor zwarten en wit genoeg voor witten. Zijn boodschap van hoop is die van een Messias. De ironie wil echter dat er dan ook een wonder moet plaatsvinden, willen zijn plannen gerealiseerd worden: ze zijn doorgerekend en blijken onmogelijk te betalen. Hopelijk kan hij in navolging van die andere Messias met 5 hotdogs en 2 literbekers cola 5000 mensen voeden.

In de andere hoek van de ring de underdog, de maverick, de oude straatvechter. Hij is niet eens meer de schaduw van de man die hij ooit was. Hij is ziek en heeft al zijn principes moeten verloochenen om het tot een titelgevecht te laten komen. En nu moet hij zich verlagen tot smerige trucjes: stoten onder de gordel die maar nauwelijks aankomen. En nog steeds wacht hij op de openlijke zegen van de evangelicals en de born again christians. De zegen die George Bush Junior aan de macht hielp, maar voor McCain maar niet wil komen.

De oude vos is weliswaar down, hij is zeker nog niet out. Iemand die vijf jaar in krijgsgevangenschap heeft gezeten, laat zich door een paar ongunstige opiniepeilingen niet uit het veld slaan! Waarom verbaast niemand zich erover dat Obama ondanks zijn veelvoud aan campagne-uitgaven nog steeds de hete adem van McCain in de nek voelt? Hoe zou de race zijn gelopen als de kredietcrisis niet had plaatsgevonden? Het is nu niet meer te geloven, maar McCain stond vóór de crisis en nádat hij Sarah Palin had voorgedragen, in de peilingen ruim voor op Obama. Wat als McCain zijn rol van commander in chief beter had kunnen uitspelen?

Maar eigenlijk weet de veteraan het al, het is vechten tegen de bierkaai. De strijd is gestreden, Obama is ‘the people’s champion’. Helemaal hier in Nederland, waar 85% van de bevolking hem steunt, maar ook twee derde van de ondervraagden verwacht dat Obama wordt vermoord tijdens zijn ambtstermijn. Het zou hem definitief religieuze status geven en helaas heeft hij de geschiedenis tegen. Ook de twee vorige politici die zoveel losmaakten – John F. Kennedy en Robert Kennedy – stierven in het harnas.

Als Obama onverhoopt toch zijn ambtstermijn overleeft, dan zou het weleens vies tegen kunnen vallen met die beloofde veranderingen. Amerikaanse presidenten verkeren nu eenmaal niet in de luxepositie om hun standpunten trouw te blijven. Bush senior won in ’88 met de belofte 'read my lips: no more taxes', maar moest vanuit het Witte Huis toch snel weer toegeven aan voorgestelde belastingverhogingen.

Mijn lijfblad the Economist is er niettemin uit. Zij plaatsten Obama op de cover van hun meest recente nummer met het veelbetekende bijschrift: ‘It is time’. Als dat een voorteken is, kan het trouwens nog spannend worden, want in 2004 gaf the Economist openlijk de voorkeur aan ene John Kerry.

Op hoop van zegen dan maar… Barack Obama for president of the United States of America!

Column September 2008 - Politiek Café CDA Leiden

2008-09-30T06:45:00.000-07:00

Over Prinsjesdag, multimedia en Marokkaanse probleemjongeren.

Bij de monumentenzorg is dit jaar het jaar van het religieus erfgoed, natuurbeschermers hebben 2008 uitgeroepen tot het jaar van de kikker en voor de universiteit Delft is het nu het jaar van de brug. Voor de VN is het 'the year of the dolphin' en voor Al Stewart is 2008, zoals elk jaar, 'the year of the cat'.

Ook het politieke jaar is na enkele maanden vakantie weer begonnen. Leuke anekdote: vanaf 1848 was dat altijd op de derde maandag in september, maar in die tijd was de reistijd naar Den Haag voor veel Kamerleden zo lang dat ze op zondag van huis moesten vertrekken om maandag op tijd in de Kamer te zijn. Leden van christelijke partijen vonden het een bezwaar om op zondag te reizen en daarom is in 1887 Prinsjesdag verplaatst naar de derde dinsdag van september.

Wat had je anders verwacht met een instituut uit de eeuw voor de vorige, maar och, wat was het weer één groot ritueel. De koets, de hoedjes, het koffertje. Toen halverwege de rijtoer van de koningin het beeld van mijn tv opeens begon te sneeuwen, ontdekte in dat ik naar een videoband van vorig jaar zat te kijken. De troonrede heb ik maar niet meer gekeken, maar op dezelfde videoband opgenomen voor het geval ik binnenkort moeite heb de slaap te vatten.

Prinsjesdag, een instituut met jaarlijkse herhalende grote politieke vragen. Wie worden er twee tientjes gekort, wie krijgen er twee tientjes bij? Zou het hoedje van Erica Terpstra dit jaar wéér zo afkleden? En: Komt na het zuur nu eindelijk het zoet? Wie zal het zeggen? Smaken verschillen nu eenmaal dus traditiegetrouw was Agnes Kant verbitterd over de begroting en had Femke Halsema het nog nooit zo zout gegeten. Op de borrel was iedereen weer vriendjes en om met Gert-Jan Dröge te spreken: het bleef nog lang onrustig in de Haagse kaasstolp.

Maar nu niet flauw doen, de politiek bestaat bij gratie van protserige symboliek en gespeelde verontwaardiging. Wouter Bos meldde met enige opwinding dat de staatsschuld terugloopt naar een historisch uniek laag niveau. Zijn letterlijke woorden: ‘Dat is goed nieuws voor de belasting- betaler, het is goed nieuws voor ons allemaal!’ Hij kondigde net niet aan dat er vanaf morgen Oranje limonade uit de Haagse fonteinen zou spuiten. Het deed me denken aan de beroemde zin waarmee George Bush Sr. de presidentsverkiezingen van 1988 won: 'Read my lips: no new taxes'. Prompt na de verkiezingen werd hij gedwongen de belastingen toch gewoon te verhogen. Dat herinnert mij, heb ik diezelfde Wouter Bos als lijsttrekker niet iets over het vergoeden van kinderopvang horen zeggen?

Terug naar de rijksbegroting, wie heeft hem wel eens doorgelezen? Handen alstublieft. U mag uw hand weer omlaag doen als u er plezier aan hebt beleefd. Wie hem nu nog fier in de lucht steekt is een politieke perverseling of heet Ferry Mingele, wat min of meer op hetzelfde neerkomt.

Nee, geen mens leest het ding natuurlijk. En dat begrijpt het kabinet ook wel, dus kun je nu op de website www.prinsjesdag2008.nl de hapklare multimedia versie van de begroting ervaren. Ter omlijsting van het geheel zijn er olijke filmpjes te zien van het koffertje van minister Bos, die met de manchetknopen van zijn jacquet loopt te hannesen. Verder MBO-ers die voor een leer-werk traject een jurk ontwerpen voor staatsecretaris Van Bijsterveldt. Die heeft blijkbaar nog alle vertrouwen in het onderwijs. En als laatste – geen grap! – een item over minister Vogelaar en kleurige comfortabele straatbanken. Wel lef dat die nog zich nog voor een camera durft te vertonen! Al met al echte CvdA filmpjes (CvdA: een contaminatie van CDA en PvdA, omdat het verschil toch niet meer te maken is; © 2008 Peter Kasbergen). Ik mistte nog even de ChristenUnie, maar aan het niet selecteren van embryo's op erfelijke vormen van kanker valt filmisch gezien ook weinig eer te behalen.

Óók op Prinsjesdag.nl een aantal interviews met bekende Nederlanders over hoe zij Prinsjesdag beleven. “Ik zou vooral het accent willen leggen op de dingen die goed gaan”, zegt Jochem van Gelder, die tegenwoordig blijkbaar bijschnabbelt als spindocter voor JP de MP. Jan Slagter van omroep Max signaleert een alarmerende trend: “Wat onherroepelijk op ons afkomt is de vergrijzing.”Wat een scherpe blik zeg! Nu al rekruteren voor Balkenende V!

Burgers kunnen op de website bekijken wat de rijksbegroting voor hen betekent in hun hoedanigheid als: Ondernemers; Boeren en tuinders; Leraren; Ouderen; Chronisch zieken en gehandicapten; Automobilisten en ov-reizigers; Inburgeraars en migranten; Consumenten; Woningzoekenden en huurders en Verpleegkundigen en artsen. Je kan ook je eigen overzicht maken. Voor studenten, arbeidsongeschikten en andere vogelvrije burgers is er gelukkig de restcategorie ‘Iedereen in Nederland’.

Maar de heikele vraag dringt zich op: wie schitterden weer door afwezigheid in het zojuist genoemde rijtje? Inderdaad, de Marokkaanse probleemjongeren, die waarschijnlijk denken dat we met Princjesdag de 50ste verjaardag van een voormalig popidool vieren. Wat een pech voor het kabinet! Het had zo’n een mooi fiscaal feestje kunnen worden. Maar ome Wilders stal met zijn tirade tegen de Marokkanen ten eerste weer de show en ten tweede een heleboel stemmen. En zie daar, zijn boodschap slaat nog aan ook. Zelfs burgemeester Thom de Graaf van Nijmegen heeft nu een avondklok ingesteld, want zegt hij: 'We hoeven er geen doekjes om te winden. En het wordt tijd dat we benoemen waar het hier om gaat: jongeren van Marokkaanse afkomst die voor enorm veel overlast zorgen'. Net nog las ik op GeenStijl dat zelfs beroepsallochtoon Prem Radhakishun op Wilders wil stemmen. Ik vrees het ergste voor Links Nederland. Jozias van Aartsen sprak ooit na een verkiezingsnederlaag de ware woorden: “de kiezers neemt en de kiezer geeft, soeverein als de zee”. Mijn advies aan Wouter Bos, ga vast eens langs bij Jozias en geniet nog even na van de afgelopen Prinsjesdag. Het zou zomaar eens je laatste kunnen zijn geweest!

Inzending essaywedstrijd VolZin - Religie en samenleving

2008-07-10T08:52:00.000-07:00

Een slecht verhaal
Over de onverklaarbare ondergang van religie zoals gevoeld door Peter Kasbergen

De familie van mijn moeder kent nog drie levende generaties: de oudste generatie is die van mijn strenggelovige protestantse grootouders, de jongste die van mijn goddeloze broer. Daartussenin zit mijn moeder zelf, die trouw de dorpskerk frequenteert. Mijn vader heeft naar eigen zeggen als misdienaar op het internaat zoveel tijd in kerken doorgebracht, dat hij sindsdien alleen de verplichte Kerst-mis bijwoont.

Ik kan mijzelf niet religieus noemen, hoewel ik in mijn opvoeding veel van de katholieke en protestantse wereld heb meegekregen. Misschien is het juist daarom verkeerd gegaan: twee geloven op één ouderlijk kussen. Maar ik denk het niet. Er is iets sterkers mee gemoeid: ik merk dat ik probeer mijn moeder van haar geloof te praten. Ik merk ook dat het mijn opa zwaar valt dat mijn neefje onder invloed van mijn seculiere oom alleen ‘gelooft’ wat hij met zijn eigen ogen ziet. Het feit dat ik gedoopt ben, geeft mijn grootouders rust. Toch wringt het tussen de generaties.

Deze generatieverschillen refereren aan vervlogen – maar geen onbelangrijke – tijden. De crisistijd, de verwoestende Tweede Wereldoorlog waarin het ‘absolute kwaad’ zich manifesteerde, en de grijze naoorlogse vijftiger jaren: het waren tijden voor rotsvaste religieuze overtuigingen. Iedereen behoorde tot een zuil. Vanaf de jaren ’60 zette de bevrijding in – maar volgens anderen juist het verval – die de religie zwaar op de proef stelde. Spiritualiteit kwam plots niet meer vanaf de kansel, maar uit een waterpijp. Mijn tijd, de jaren ’90 en verder, is een tijd waarin religie volledig is weggedrukt door economie consumptie. Ik ben de eerste generatie die tijdens het uitgaan opmerkt dat de discotheek waarin hij zich bevindt een omgebouwde kerk is. De enige zuilen die mijn vrienden nog kennen zijn Dorische, Ionische en Korinthische zuilen.

Vraag is: wat kan ik hier anders doen dan mijn constateringen beschouwen als historisch of sociologisch? Zó was het toen, nu is het zó. Is die beweging dan eenzijdig of circulair? Kan religie zomaar een revival beleven, zoals de skinny jeans uit de jaren ‘80 op het moment weer in de mode zijn? De statistische onderzoeken zijn er niet eenduidig over. Maar dat is niet het punt: hier ligt iets anders aan ten grondslag. Een grote reductie, waar ik mijn vinger toch nog niet op kan leggen. Niettemin doe ik een poging. Daarbij spreek ik voor mijzelf. Hoe zou het anders kunnen?

De oude Grieken kenden tragedie (drama) en komedie (blijspel): in beide gevallen waren de hoofdrolspelers overgeleverd aan de grillen van de goden. Vanaf de presocratici begonnen we in het Westen evenwel de wereld te begrijpen en te beheersen. Wie heden zegt dat hij is overgeleverd aan de goden, doet zich voor als Don Quichot die een klap van de molen heeft gekregen. Ik ben geneigd te zeggen: we leven in een volledig verwetenschappelijkte en ‘techno-logisch’ gestuurde wereld waarbinnen religie een afwijkend verschijnsel is geworden. In een vrolijke tandem hebben de natuurwetenschappen en Darwin gulzig alle natuur gereduceerd tot materie en gedrag. We weten nu: de natuur kent geen ‘zin’ en werkt niet doelmatig. De kliekjes zijn voor de sociale wetenschappen, de letteren en de rechten, die in de marges opererend proberen de mens en zijn creaties op een alternatieve manier te begrijpen.

Voorgaande noem ik de reductie van de ooit goddelijke natuur tot mechanica en darwinisme. Maar all is not lost, toch? Persoonlijk merk je het: de koude rationaliteit verdringt de warme emotie, de spiritualiteit en de bevlogenheid. Maar je wilt ze terug, je wilt geloven dat er méér is. Je wilt betekenis toekennen aan de dingen. Tegelijkertijd lukt het niet meer. Zie maar.

Intellectueel gezien waren de jaren vijftig en zestig nog een tijd van idealisme en grote vragen. Mao Zedong was ‘de grote roerganger’: de heilstaat was als ideologie en ideaal nog springlevend. Mijn vader liep in protesten mee met een bord waarop stond: ‘Nixon oorlogsmisdadiger’. ‘Ich muss verstehen’, zei politiekfilosoof Hannah Arendt en schreef een boek over ‘The Human Condition’ (toe maar!).

Intussen zijn de dingen ineengezegen. Ik zag vorig jaar op het Rode Plein in Moskou een oude man het communisme prediken. Hij was verworden tot een toeristische attractie.

Een held van mijn generatie is de cabaretier Hans Teeuwen – zijn motto: ‘ik moet helemaal niks’. Niet toevallig is hij ook zelfverklaard verdediger van het vrije woord en hij neemt het daarin op tegen de islamitische meiden van Halal. Het extreme liberalisme waarvan zijn cabaret – waarin letterlijk alles moet kunnen, tot en met publiekelijk klaarkomen op Hare Majesteit – en zijn ‘maatschappelijke betrokkenheid’ doortrokken is, is tekenend voor deze tijd.

Wie vandaag de dag verklaart dat hij strenggelovig is, wordt in eerste instantie met argwaan aangekeken. De ChristenUnie haalt zich de woede van velen op de hals wanneer ze openlijk politiek bedrijft vanuit religieuze motieven. Laatst zag ik tijdens een collecteronde op een deur een vergeelde sticker van de Nederlandse Vereniging ter Bevordering van de Zondagsrust. Nog zo’n voormalig instituut dat reeds lang en breed door de economische rationaliteit is verdreven.

Het is gek: ik kan het niet scherp beargumenteren, maar voel aan alle kanten dat religie niet meer ‘van deze tijd’ is.

Wij verkeren in de positie om andere tijden te overzien en in te delen. Dat religie een bron van fundamentalisme, verstarring en geweld kan zijn, dat haalt je de koekoek. Voorbeelden te over: van de middeleeuwse kruistochten tot de 20e eeuwse Taliban-terreur. Maar daar staat religie niet alleen in; onder andere nationalisme, communisme en fascisme delen daarin mee. Het heeft alles te maken met de gevaarlijke onbetwijfelbaarheid van overtuigingen. Intussen worden zelfs in naam van universele vrijheden en mensenrechten heftige oorlogen gevoerd. En wat te denken van economische motieven, die al niet eens meer onbetwijfelbaar hoeven te zijn. Financieel pragmatisme volstaat.

Of religie ook een blijmoedig spel kan zijn, dat resulteert in vreugde, veerkracht en levensmoed zou ik niet weten, aangezien religie persoonlijk is en ik mezelf niet voor een religieus mens houd. Ik weet wel dat ik een spruitjeslucht waarneem als ik iemand hoor zeggen dat hij levensmoed put uit religie. Die kan ik ook putten uit mijn studie, mooie muziek, lekker eten en geliefde(n). Staan die dingen dan op dezelfde hoogte: de één wordt gelukkig van twintig Weesgegroetjes, de ander van een mopje muziek? Ik durf het niet te zeggen. Ik geef toe dat ik in een dronken bui wel eens huil vanwege oprecht gevoelde, maar onverklaarbare broederliefde. Heb ik dan ‘de geest gekregen’ en een (bijna)religieuze ervaring gehad? Nee, besef ik. Mijn onauthentieke emotie is gestuurd door mijn lezing van Dostojevksi’s De gebroeders Karamazow en de volgende dag is mijn kater er niet minder om. Met fikse hoofdpijn lees ik dan in Science dat emoties worden veroorzaakt door snelvurende synapsen in mijn hersenen.

Ik heb als homo academicus nooit goed begrepen waar de behoefte aan religie vandaan komt. Één verklaring is geïnstitutionaliseerde religie, met andere woorden de macht der gewoonte. Zo verklaar ik de gelovigheid van mijn grootouders en mijn moeder. Tegelijkertijd definieer ik mijn vader’s afscheid van de kerk als een ontsnapping aan een verstikkende traditie. Een ontsnapping overigens waar tot op heden niets voor in de plaats is gekomen.

Als instituut staat de (katholieke) kerk onder druk. Ze heeft te kampen met teruglopende bezoekersaantallen en wordt geplaagd door schandalen als massaal kindermisbruik door priesters. Ik neem het overigens niemand kwalijk dat hij religieus is, net als ik het niemand kwalijk neem als hij met volle mond praat: kwestie van opvoeding. Maar actief ‘kiezen’ voor een religie, jezelf ‘bekeren’ tot een religie? Dat klinkt raar. Waarom zou je nog?

Daarmee zijn we aanbeland bij een tweede verklaring voor religie: de persoonlijke zoektocht naar ‘iets hogers’. Ik heb al betoogd dat zulks in andere dingen ook te vinden is, maar dat is flauw. Vrijwel alle religies zijn doorwrongen van de idee dat er een hogere macht is die zich om de gelovige mens bekommert en dat er hoop is dat het ooit beter wordt. Die Messiaanse boodschap kan mooie muziek niet bieden. Ik kan daarom niet zeggen ‘de één gelooft, de ander niet; je hebt appels en je hebt peren’. Dat contrasteert met de essentie van echte religie: dat er één waarheid is, de waarheid van een god die zich bekommert. Net zo goed als ik een christen leugenachtig vind als hij de evolutie ontkent, moet hij mij leugenachtig vinden als ik het bestaan van God onwaarschijnlijk acht, omdat het voor mij een onbewijsbare hypothese betreft. We zijn helaas gedwongen ofwel elkaar niet serieus te nemen ofwel elkaar te minachten.

Kan dat eigenlijk wel, religie bedrijven (of wetenschap, maar daar gaat het nu niet over) zonder minachting voor anderen, zonder bekeringsdrang? Het begint er haast op te lijken – zij het in surrogaatvorm. De reiki consultants en zenmeesters schieten als paddestoelen uit de grond. De yogaklasjes en meditatieweekenden zijn volgeboekt. Dat heet dan ‘ietsisme’ te zijn, maar ik noem het ‘nietsisme’, ofwel: nihilisme. Wie met een strak gezicht kan beweren dat hij gelooft dat er ‘iets is’ en vervolgens zijn persoonlijke karma laat onderzoeken door een spiritueel ingestelde life coach, die bevestigt daarmee onmiddellijk de nietigheid en zinloosheid van zijn holle uitspraak. ‘Menschliches, allzumenschliches’.

Bij nader inzien heb ik, geloof ik, wel respect voor religie als echte overtuiging; tegen het geweld van het rationalisme, de economie en de atheïsten in. Religie is niet voor mensen met slappe knieën of zonder ruggengraat. De rug moet recht worden gehouden: geen seks voor het huwelijk, bidden voor het eten en op zondag naar de kerk.

Hier sta ik dan, ik kan niet anders. Met zekerheid uitspraken doen over de aard van religie betekent mijn eigen these in de staart bijten. Ik ga dus ook niets zeggen over wat religie ‘moet’ (‘het moet helemaal niks!’) of ‘waar het heen moet’. Hoe zou je het ding willen sturen? Het gaat alle kanten op en is reeds alle kanten opgegaan. Van onbetwijfelbare overtuiging waar letterlijk alles voor moest wijken tot de verdraagzaamheid van Gandhi of Moeder Theresa. Vanwege religieuze motieven worden mensen in ontwikkelingslanden levensreddende voorbehoedsmiddelen onthouden. Tegelijk worden om economisch gewin miljoenen kindarbeiders uitgebuit. Wie durft hier scherprechter te zijn?

Ik ben een nihilist en stap ’s ochtends fluitend uit bed. En velen met mij. Wij menen ons te hebben onttrokken aan een achterhaald instituut en te hebben vrijgevochten. Maar wat komt ervoor in de plaats? Niets, nihilisme. Zwak nihilisme welteverstaan, dat zich nog wel verdrinkt in nietsontziende wetenschap, verdovend consumentisme of de geruststellende idee dat er ‘iets’ is. Akkoord, de fundamentele twijfel aan mijn overtuigingen (de wetenschap werkt ook enkel met hypothesen en waarschijnlijke uitkomsten) resulteert in zoveel besluiteloosheid dat ik niemand de kop in zal slaan. Maar daarmee is alles dan wel gezegd. Een magere boodschap; daarmee kan ik niet bij moeder thuis komen – laten staan op visite bij opa en oma. Maar een beter verhaal heb ik niet.

Take-home tentamen Wijsgerige Antropologie

2008-06-27T03:14:00.000-07:00

Voor het vak Wijsgerige Antropologie 2 van Th.C.W. Oudemans, aan de faculteit Wijsbegeert van de Universiteit Leiden, heb ik onderstaand take-home tentamen gemaakt. Tien uur ploeteren aan tien vragen: een slijtageslag. Ik moet bekennen dat ik de stof maar half onder de knie had, maar vermoed dat ik nooit veel verder zal komen. Het resultaat was overigens voldoende. Een krat bier voor degene die het hele stuk uit weet te lezen - en mij in een paar zinnen kan vertellen wat hier eigenlijk staat.

Tentamen Ba 2. 2007-8.
Peter Kasbergen, 0231630

1. Hoe verhouden ‘inherited conglomerate’ en filosofie zich tot elkaar en wat is daarvan de methodische betekenis?

In de tijd van het inherited conglomerate bestond het verschil tussen mythos en logos nog niet. Mythos en logos hebben beiden meerdere betekenissen, waarvan één gezamenlijke betekenis het Nederlandse woord ‘spraak’ is. Zij onderscheiden zich doordat de ‘spraak’ in mythos verbonden is met de verhalende vorm van spreken (vergelijk het Nederlandse ‘mythe’), terwijl de ‘spraak’ in logos verbonden is met de rede (ook dat zien we terug in een Nederlandse woord: ‘logisch’).
Ten tijde van het inherited conglomerate zag men de werkelijkheid continu veranderen maar had men daar geen antwoord op. De werkelijkheid ‘overkwam’ de mens als het ware en daar kon hij alleen maar verhalend over spreken, als ware hij overgeleverd aan de goden. Net als in de Griekse tragedies liep het voor de mens vaak ongelukkig (noodlottig) af.
De filosofie scheidt mythos en logos en richt zich volledig op de zoektocht naar het laatste: de logos van de werkelijkheid (met behulp van de eigen logos). De filosofie was in eerste instantie een poging om de veranderende werkelijkheid te systematiseren, om stabiliteit aan te brengen door te zoeken naar het eeuwige, universele en onveranderlijke (Plato’s ideai zijn daar een uiting van). Het vervolg van deze zoektocht van het begrijpen van de werkelijkheid moet bestaan in het beheersen ervan, waardoor de mens zijn eigen lot kan bepalen.
De methodische betekenis van deze verhouding is dat de filosoof op zoek gaat naar de constant blijvende eenheid in de immer veranderlijke werkelijkheid. Met kennis daarvan kan immers de werkelijkheid worden gesystematiseerd en beheerst. Daarmee heeft de filosofie de aanzet gegeven tot de methode van het reduceren: het onveranderlijke element uit de veranderlijke werkelijkheid scheiden en eruit lichten. De reductie is door latere filosofen en wetenschappers uitgebreid en afgerond.

2. Welke relevantie heeft Wittgensteins voorbeeld van de kleurstaal die een schilder gebruikt binnen de grote reductie?

Plato maakt het ontologisch onderscheid tussen de veranderlijke dingen en hun onveranderlijk ideai. Zo is het mogelijk dat de verschillende dingen delen in hetzelfde, bijvoorbeeld de groene kikker en het groene lelieblad. Het onveranderlijk is hier de Platoonse idea groen (groenheid). Hiermee formuleerde Plato een antwoord in de zoektocht naar het onveranderlijke, die door de omslag van het inherited conglomerate naar de filosofie was ingegeven. Plato heeft hiermee reeds de eerste stap in de reductie gezet.
Wittgenstein zet de volgende stap in de grote reductie; die van de pragmatische reductie (overigens gaat hieraan vooraf de mechanische reductie, die ik niet verder zal behandelen). Wittgenstein elimineert de metafysica door te stellen dat de wezens (bij Plato de ideai) van de dingen geen bovenzinnelijke wezens zijn maar verworden zijn tot voorbeeld of maat. De reductie is pragmatisch omdat dit onderscheid niet gericht is op bovenzinnelijkheid, maar op werkzaamheid (pragmatisme komt etymologisch van het Griekse prassein, dat ‘werken’ betekent). De Parijse standaardmeter is geen bovenzinnelijk idea en ook niet na te meten op zijn lengte, omdat hij de maat is voor alle metingen. Wel zorgt gebruik van deze standaardmeter ervoor dat gebouwen niet scheef staan en bruggen niet instorten. Wittgenstein gebruikt de kleurstaal van een schilder als soortgelijke maat. Of de kleurstaal daadwerkelijk de kleur heeft die hij zou moeten hebben is geen relevante (want metafysische) vraag. Of de schilder vervolgens een muur schildert in dezelfde kleur is wel een relevante (want pragmatische) vraag.
Wittgenstein’s voorbeeld van de kleurstaal is relevant, maar slechts een tussenstap in de grote reductie, die zijn afronding vind in het darwinisme. Het onderscheid tussen maat en gemetene wordt door het darwinisme geëlimineerd: ook de lengte van de standaardmeter zelf of de kleur van de kleurstaal is veranderlijk. Dit besef is in de bouwkunde of schilderkunst wellicht nog niet doorgedrongen, maar de veranderlijkheid van de species in de biologie toont dit aan: van de soort ‘paard’ zijn vele varianten, maar ook de soort ‘paard’ is in zichzelf veranderlijk.

3. Hoe kun je aan geschiedenis van de filosofie doen zonder met de filosofologie samen te vallen?

Filosofologie is het op historische wijze vergelijken en interpreteren van de uitspraken van filosofen, waarbij de uitspraken vanuit het onderzoekende object gelijkgeschakeld worden en naast elkaar worden gelegd, als ware het contextloze uitspraken. Filosofologie bedrijven is met andere woorden doen alsof filosofie wetenschappelijk bestudeerd kan worden. De wetenschap is in tegenstelling tot de filosofie wel gericht op het doen van universeel geldende en contextloze uitspraken, zoals de uitspraak dat water kookt bij 100 graden. Daarom kan ik gerust wetenschappelijke uitspraken van Newton vergelijken met die van Richard Hawking. Ik kan onmogelijk hetzelfde op filosofische wijze hetzelfde doen met uitspraken van Plato en Kant. Ik kan dus onmogelijk het onsterfelijke ‘zielsbegrip’ bij Plato vergelijken met het sterfelijke ‘zielsbegrip’ bij Kant en beargumenteren wie ‘het meest overtuigend’ zijn ‘standpunt’ heeft ‘beredeneerd’.
Aan de geschiedenis van de filosofie doen zonder filosofologisch te worden vereist in eerste instantie het besef dat ik in de vorige paragraaf heb geuit. Als dit besef aanwezig is moet worden onderzocht hoe ik wel op filosofische wijze de geschiedenis van de filosofie kan bestuderen. Oudemans schrijft: ‘Je denkt zo humaan te zijn en als zodanig op een lijn met alle andere ‘mensen’, dat je meent met Plato of Descartes op voet van gelijkheid in gesprek te kunnen gaan. Terwijl Plato en Descartes misschien geen ‘mensen’ waren, maar concentratiepunten van betekenissen die van mensen niet afhankelijk zijn en voor het menselijk denken onverschillig’ (Echte Filosofie, p. 55). De geschiedenis van de filosofie op filosofische wijze onderzoeken betekent daarom de te onderzoeken filosofen ernstig te nemen door te zoeken naar de betekenis die in hun woorden ligt (in hun eigen taal), bedenken wat de betekenis signaleert en daar niet mijn interpretatie aan te verbinden. Een voorbeeld: als Nietzsche schrijft dat de waarde-inschatting van de logica alleen het door ervaring bewezen nut voor het het leven bewijst en niet de ‘waarheid’ ervan (Echte Filosofie, p. 113), dan moet ik daar filosofisch het signaleren van de pragmatische reductie in lezen en niet Nietzsche’s ‘kijk op de dingen’. Overigens hoort daarbij het besef dat de woorden niet Nietzsche’s woorden zijn, maar dat hij bewogen is door iets waar hij met lang bestaande woorden uiting aan geeft.

4. Wat is het verband tussen de replicatieve identiteit en de eenvormigheid van het planetaire mensdom?

Identiteit gaat over hetzelfde, over het onveranderlijke element in de veranderlijke wereld. Bij Plato was dit de idea, bijvoorbeeld de idea van de letter A in alle varianten ervan. Het identiteitsprincipe A=A moet aangeven dat er weliswaar twee verschillende A’s zijn, maar dat de idea A behouden blijft: het is in beiden aanwezig.
De darwinistische reductie van het leven toont echter dat identiteit replicatief is: het identiteitsprincipe A=A formuleren is alleen mogelijk als er twee verschillende A’s worden gebruikt: De A moet zichzelf dus repliceren om het identiteitsprincipe te kunnen formuleren. Met andere woorden: identeit – datgene wat behouden blijft (wat bij Plato nog de vraag was naar ‘wat is’ oftwel de vraag naar ‘zijn’) – is replicatie.
Om het verband tussen de replicatieve identiteit en de eenvormigheid van het planetaire mensdom te begrijpen moeten we het onderscheid maken tussen vermenigvuldiger (replicant) en vehikel, in geval van de mens – en ook de dieren – het gen (of: genoom) en het lichaam. Replicatie laat variëteit toe, omdat er verschil is tussen de replicanten (vergelijk de eerste en tweede A). Het genoom (gecodificeerd in het DNA) kent dus variatie, wat fenotypisch tot uiting komt in de kenmerken van het lichaam. De replicanten zijn evenwel niet gericht op variëteit of eenvormigheid; die ontstaat door een combinatie van toeval (toevallige genetische mutatie) en schaarste waardoor zij die minder fit zijn niet overleven. De evolutie kent simpel gezegd geen doel (tenzij je replicatie een ‘doel’ wil noemen), laat staan dat ze ernaar streeft.
De vehikels als fenotype en de omgeving (als extended phenotype) worden daarentegenwel eenvormiger. Ook hierachter schuilt geen doel; de eenvormigheid staat simpelweg de economisch meest verantwoorde replicatie toe. De replicant stuurt zijn fenotype in het (technologisch) ontwerpen van de omgeving naar economische ratio: de ratio van de eenvormigheid.

5. Hoe verhouden nietigheid en privatio zich tot elkaar?

Oudemans schrijft: De gedachte dat nietigheid uitsluitend en alleen privatio is, die is ontleend aan de ontologie van de bestendige aanwezigheid. (Echte Filosofie, p. 160) Privatio betekent in eerste instantie ‘het wegnemen van iets’, maar ik denk dat het in dit verband beter begrepen kan worden als ‘de afwezigheid van iets’ (zoals kwaad de afwezigheid van het goede – privatio boni – zou zijn). Plato kende twee soorten niet-zijnden: ούκ οv en μη οv. Als iets er helemaal niet is in de veranderende werkelijkheid was het volgens Plato ούκ οv. Een damspel kan bijvoorbeeld in zijn geheel afwezig zijn, maar tevens is het niet een schaakspel (ούκ οv). De veranderlijke dingen echter zijn μη οv; ze zijn er wel, maar deficiënt. Zo is een schaakspel waarvan een loper mist nog steeds een schaakspel, maar met een defect (μη οv). Maar ook is het schaakspel nietig in de zin dat het een verafschaduwing is van zijn idea. Het ontbreekt aan iets, de dingen worden gekenmerkt door privatio. Dit is de oude verhouding tussen nietigheid en privatio: een enkelvoudige verhouding.
De huidige verhouding tussen nietigheid en privatio is dubbelzinnig. Plato zag in de nietigheid enkel privatio, die zich in meest extreme vorm uiting geeft in sterfelijkheid (terwijl de ideai onsterfelijk zijn). De replicatieve bestaanswijze echter toont dat defecten en gebreken (privatio) ook de bron van emergentie zijn, van variatie en overleven. De vlinder die door een genetische mutatie andersgekleurde vleugels heeft, blijkt achteraf soms beter aangepast aan de omgeving dan de niet-gemuteerde variant. De privatio die Plato alleen als μη οv kon begrijpen, blijkt ‘voorwaarde’ voor succesvolle replicatie. Vaak is dit niet direct in te zien, Oudemans schrijft zelfs dat dit nooit – ook in het geval van historische gebeurtenissen – het geval is: ‘De betekenis van een replicatieve betekenis is nooit zichtbaar op het moment zelf. Deze betekenis is zelfs zo verdeeld – nietig – dat ze blijft veranderen terwijl de geschiedenis of de evolutie voortgaat’ (Echte Filosofie, p. 159)

6. Waarom is de metafoor metafysica?

Het woord metafoor komt van het Griekse metapherein dat ‘overdragen’ betekent. Een metafoor is tekst of taal waarmee wordt gerefeerd aan iets dat het niet is, zonder dat daarbij het woord ‘zoals’ of een gelijkend woord wordt gebruikt. Aristoteles gebruikt als eerste het woord metafoor en schrijft daarover dat het is: ‘de toepassing van een vreemde naam door het overdragen van geslacht (genus) naar soort (species), of van soort naar geslacht, of van soort naar soort, of door analogie naar verhouding’ (Aristoteles Poetica 21, 1457b9-16 and 20-22; http://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/#8.2; vertaling uit het Engels door mijzelf). In het huidige taalgebruik spreken we alleen in het laatste geval van metafoor, bijvoorbeeld: homo homini lupus est.
Metafysica is het maken van een onderscheid tussen zijnden en zijn, tussen de dingen en hun aanblik, en – in dit geval meest relevant – tussen de woorden en hun betekenis. De metafoor is metafysica, omdat bij het gebruik van de metafoor de woorden niet meer als teken of dingen worden gebruikt (zoals sinds de pragmatische reductie duidelijk is geworden) om (in)direct te manipuleren, maar ze worden ingezet om te referen aan iets bovenzinnelijks, iets wat blijkbaar niet te beschrijven is met de woorden als dingen. Om het te illustreren aan de hand van homo homini lupus est; de mens is niet ‘letterlijk’ een wolf (voor andere mensen), maar er zijn aan hem kenmerken van de idea wolf toe te schrijven, kenmerken in de zin van de betekenis die het woord wolf in zich zou dragen. Dezelfde uitspraak doen op een niet-metafysische wijze zou bijvoorbeeld luiden: de mens is in staat tot egoïstisch gedrag dat andere mensen schaadt. Dat deze uitspraak niet half de zeggingskracht heeft van homo homini lupus est en gebrek aan precisie lijkt te hebben toont hoe ons taalgebruik is getekend door de metafysica.

7. Hoe verhoudt de struggle for existence zich tot het excentrische?

Het darwinisme leert dat er een scheiding bestaat tussen replicant (het genoom) en vehikel (lichaam van mens of dier). De replicant heeft een vehikel nodig om te repliceren. Het vehikel heeft een bepaalde mate van geschiktheid (fit) om te overleven (survival), dat is af te zien aan het ontwerp ervan. Voor de replicatie van het genoom is het voortbestaan (existence) van het vehikel in confrontatie (struggle) met de buitenwereld nodig, maar overbodig op het moment dat het zich via nakomelingen heeft gerepliceerd. Dit kan verklaren waarom moeders zich opofferen om hun jongen te laten overleven; zij worden hierin gestuurd door hun genoom. Er woedt dus een strijd tussen replicant en vehikel die tegengesteld functioneren.
Het vehikel is sterfelijk en is zich continu aan het verzetten tegen de dood: de struggle for existence is met andere woorden een struggle against death. In deze struggle staat het vehikel in continue een verhouding met de omgeving, het organisme ‘is’ alleen in interactie met zijn omgeving; het is daarin excentrisch, buiten zichzelf. Zoiets als ‘autonomie over het eigen lichaam’ is dus een fictie. Tegelijkertijd is een organisme teruggeworpen op zichzelf voor de struggle against death. Daar schuilt een dubbelzinnigheid in. Excentrisch zijn is – als de strijd tussen replicant en vehikel verhevigt – uiteindelijk keren tegen de eigen replicatie, in meest extreme vorm een poging zich te onthouden van replicatie.
Dieren verschillen in mate van excentriciteit; zonder van ‘bewustzijn’ te spreken blijkt uit het gedrag dat sommige dieren enerzijds hun omgeving beter kunnen manipuleren dan anderen en beter zijn toegerust voor de struggle against death, en zich anderzijds ‘beseffen’ dat ze op zichzelf zijn teruggeworpen. De mens is het meest excentrische dier, die op een gegeven moment kan gaan denken dat hij niet meer hoeft te repliceren. Maar de dubbelzinnigheid wil dat juist de mens zich het meest repliceert, omdat de mens zijn omgeving met behulp van techniek onder de knie krijgen. De mens kan zijn omgeving het meest manipuleren. Hierdoor neemt de excentriciteit als echte struggle against death af, maar vind in toenemende name zijn uiting in het produceren van quasi-replicanten: enerzijds nakomelingen en anderzijds producten die gericht zijn op het bereiken van ‘onsterfelijkheid’ zoals boeken en andere cultuuruitingen.

8. Hoe speelt de verhouding tussen eenheid en veelheid in Plato’s Theaetetus?

Plato’s Theaetetus is een zoektocht naar een antwoord op de vraag ‘wat is kennis?’. Socrates ziet in de jongeman Theaetetus iemand die ‘zwanger is van kennis’ en die hij van die kennis kan laten bevallen door middel van de Socratische dialoog. Socrates stelt Theaetetus de vraag wat kennis is en Theaetetus beantwoord door een veelheid aan mensen op te noemen die ergens kennis van hebben (146C-D). Socrates zegt hem vervolgens: ‘But the question, Theaetus, was not to what knowledge belongs, nor how many the forms of knowledge are; for did we not wish to number them, but to find out what knowledge itself really is’ (146 E). In een volgende passage zegt Socrates naar aanleiding van Theaetetus’ mededeling dat het aantal (wiskundige) wortels oneindig is: ‘[…] though they were many, try to designate the many forms of knowledge by one definition’ (148D).
In deze passages blijkt hoe de verhouding tussen eenheid en veelheid in de Theaetetus speelt. Er is een veelheid – zo niet een oneindigheid – aan kenobjecten (bijvoorbeeld de wortels) en een veelheid aan forms of knowledge (bijvoorbeeld kennis van de verschillende ambachten). Socrates wil zowel de kenobjecten als de forms of knowledge samennemen en plaatsen onder één noemer (letterlijk: samennemen in de richting van één). Het woord definitie (definition) moet in dit verband dus niet worden begrepen in moderne zin als ‘overeengekomen omschrijving’ – of iets dergelijks. Het vinden van het woord dat de eenheid van de vele dingen kan uitdrukken is geen synthese of het zoeken naar een gemeenschappelijk kenmerk; het woord – dat reeds lange tijd aanwezig is en dus niet van filosofische makelij – moet de filosoof ‘tegemoet komen’ of ‘raken’, eventueel met behulp van Socratische maieutiek. In staat van verwondering – zoals Theaetetus overkomt in (155D) – moet het de filosoof duidelijk worden ‘wat kennis is’. Echter die vraag is onmogelijk te beantwoorden: de dialoog Theaetetus eindigt in aporie.

9. Welke verbanden zie je tussen maieutiek en de grotgelijkenis?

Er zijn een aantal verbanden tussen (Socratische) maieutiek en de grotgelijkenis.
De maieutiek van Socrates bestaat erin jongemannen zoals Theaetetus die ‘zwanger zijn van kennis’ te laten bevallen van die kennis door middel van ze in een Socratische dialoog te bevragen. Die bevalling is het met moeite opwekken van iets waarvan Socrates vermoedt dat het aanwezig is in de jongemannen die hij spreekt. Hij heeft niet altijd de juiste gesprekspartners gekozen, want hij moet de gebaarde ‘real children’ (kennis in geval van de Theaetetus) kunnen onderscheiden van de ‘mere images’ (Theaetetus 150B). Op dezelfde manier als Socrates jongemannen bevrijdt van onwetendheid is er in de grotgelijkenis sprake van een bevrijding van iemand in de grot (Grotgelijkenis 515 C).
Door welke instantie de persoon in de grot wordt bevrijd blijft onduidelijk, maar het vermoeden is dat Socrates hier wordt bedoeld. Dat vermoeden wordt versterkt door het feit dat de zojuist bevrijde persoon wordt verteld dat de beelden die hij tot dat moment zag slechts afschaduwingen zijn van de werkelijkheid en dat hij nu naar ‘werkelijker dingen is gekeerd’ (Grotgelijkenis 515 D). Ook wordt de persoon de vraag ‘wat is dat’ gesteld, hetgeen ook Socrates in zijn rol als vroedvrouw doet; hij wil in de Theaetetus weten wat kennis is.
De maieutiek is daarbij gericht op het opwekken en bezweren van de pijnen bij zwangerschap (Theaetetus 149D). Op dezelfde manier wordt de bevrijde persoon in de grot gedwongen pijnen te ondergaan: letterlijk doet het licht pijn aan zijn ogen (Grotgelijkenis 515 E). De maieutiek is bedoeld om uiteindelijk de ‘wat is’ vraag te beantwoorden, de vraag naar het idea van de dingen.
In de grotgelijkenis tenslotte zal de bevrijde persoon in laatste instantie de zon zelf – en dus niet haar weerspiegelingen – kunnen aanschouwen (Grotvergelijking 516 B). Hierin zou een verband met het Goede als hoogste idea dat net als de zon licht geeft aan de dingen kunnen schuilen.

10. Vertaal en leg uit:

Nietzsche, KSA 13, p. 233: … der Socialist, der Anarchist, der Nihilist, indem sie ihr Dasein als etwas empfinden, an dem Jemand schuld sein soll, ist damit immer noch der Nächstverwandte des Christen, der auch das Sichschlechtbefinden und Mißrathen besser zu ertragen glaubt, wenn er Jemanden gefunden hat, den er dafür verantwortlich machen kann.
Der Instinkt der Rache und des ressentiment ist in beiden Fällen, erscheint hier als Mittel, es auszuhalten, als Instinkt der Selbsterhaltung: ebenso wie die Bevorzugung der altruistischen Theorie und Praxis.
Der Haß gegen den Egoismus, sei es gegen den eigenen, wie beim Christen, sei es gegen den fremden, wie beim Socialisten, ergiebt sich dergestalt als ein Werthurtheil unter der Vorherrschaft der Rache; andrerseits als eine Klugheit der Selbsterhaltung Leidender durch Steigerung ihrer Gegenseitigkeits- und Solidaritätsgefühle …

Vertaling
De socialist, de anarchist en de nihilist, doordat ze hun bestaan als iets gewaar worden waaraan iemand schuldig moet zijn, zijn daarmee altijd noch de naaste bloedverwanten van de christen, die ook zijn eigen slechte toestand en mislukken beter kan verdragen, wanneer hij iemand gevonden heeft die hij daarvoor verantwoordelijk kan maken.
Het instinct van wraak en ressentiment openbaart zich in beide volgende gevallen, hier als middel, om het uit te houden, als instinct van zelfbehoud; daar openbaart het zich als de bevoorrechting van de altruistische theorie en praktijk.
De haat tegen het egoïsme, zij het tegen de eigen mensen, zoals bij christus, zij het tegen de vreemde mensen, zoals bij de socialisten, openbaart zich als een waardeoordeel onder de hegemonie van de wraak; aan de andere kant openbaart het zich als een slimmigheid van zij die zichzelf behouden door verhoging van hun wederkerigheids- en solidariteitsgevoelens…

Uitleg
In deze passage ‘ontmaskert’ Nietzsche de ethiek van socialisten, anarchisten en nihilisten. Ogenschijnlijk en naar eigen zeggen hebben zij het beste voor met iedereen en zijn zij in hun ethiek puur altruïstisch. Echter, Nietzsche wijst erop dat dit niets anders is dan zelfbehoud: omdat ze zich in een nadelige positie bevinden (om wat voor reden dan ook) en het egoïsme hen heeft benadeeld en altijd zal benadelen hebben ze door dat zijzelf het meeste baat hebben bij een altruïstische ethiek – in dit geval uit te leggen als alle ethiek anders dan ethisch egoisme. Zij zullen dan op ethische principes kunnen wijzen om baten te ontvangen, en kunnen verhullen dat zij eigenlijk enerzijds wraak willen nemen en ressentiment ervaren vanwege de situatie waarin ze zich bevinden en anderszijds zichzelf willen behouden – en daarmee eigenlijk het egoïsme aanhangen dat ze zeggen zo te haten.
Nietzsche had reeds vroeg door welke implicaties het darwinisme heeft voor de ethiek, zo blijkt uit deze passage. Het darwinisme is gestoeld op egoïsme van de replicanten – hoewel je dat nooit zo kan zeggen: de replicanten ‘zijn’ niet ‘egoïstisch’, want kennen slechts doelloze replicatie. Altruïsme is te verklaren als het opofferen van vehikels voor de replicatie van het genoom, en als ethiek overbodig geworden. Zij die altruïstische ethiek aanhangen bedriegen anderen alsmede zichzelf.

Speech closing ceremony honours class 'Terrorism: causes and consequences' 2007

2008-06-18T06:21:00.000-07:00

Bij gebrek aan bruikbaarder materiaal een speech die ik gaf ter afsluiting van de honours class 'Terrorism: causes and consequences'.

I think I am justified in saying that few phenomena are such topical and relevant subjects while at the same time of all days and ages, as terrorism. Of course the tragic events of 9-11 2001 have contributed immensely to the attention it nowadays receives in the media, on the political agenda and of course in the articles and books of scholars. Leiden University could not lag behind: a professor specialized in terrorism and counter terrorism has been appointed and an honours class about the causes and consequences of terrorism has been organized, the closing ceremony of which we celebrate today.

First of all let me stress that this honours class was extremely valuable. The formula of attending a lectures by leading scholars in the field of terrorism and even more importantly to be able to extensively discuss their work with them is unique and to me unprecedented.

Allow me to share with you some insights the twelve participating students gained from this specific honours class. I will try to elaborate on the value of the sessions by briefly touching upon three crosscutting lessons that to me represent the core of what we’ve learned.

In my opinion there were three central themes or crosscutting lessons if you will throughout the sessions:

First, when studying a phenomenon like terrorism – which comes in all different forms and variations – various methods can be applied to try and understand it in scientific manner. We have had a range of scholars applying different methods. One of them was Todd Sandler, an economist who studies terrorism from a very theoretical rational choice approach. Another one was Rosanne Rutten whose in-depth study of freedom fighters in the Philippines was carefully documented through numerous interpretative interviews.
Then there was Frank Buijs, a political scientist who has written a book about home - grown terrorists, in his case mainly the Hofstad group in the Netherlands. He studies these terrorists or potential terrorists on an individual level, thoroughly investigating what motivates them to radicalise and turn to a violent interpretation of Islam in a Western society.
We’ve also had as guest lecturer, Marc Sageman, a clinical psychiatrist who has written the critically acclaimed book Understanding terror networks. He also studies home grown terrorists but through a network approach rather than an individual approach. He first falsified many persistent hypotheses about terrorism like the hypotheses that poverty is a cause for terrorism or that terrorists have a psychiatric disorder. Using the network approach to reconstruct the way a terrorist cell in Spain evolved he was able to explain what went wrong prior to the Madrid bombings in 2004. It turned out that during the wedding of the Moroccon crown prince, the Spanish secret service was focused on that event and was distracted from observing a group which seemed just a bunch of guys, but during the distraction of the secret service got in contact with a provider of explosives and the rest is history. Especially for scientists who desperately try to eliminate the factor of chance from of their research it is cruel to have to conclude that sometimes sheer coincidence can mean the difference between life and death.

The second theme was the contrast between a scientific approach of this topic versus a practical approach. John Mueller, a political scientist from the US almost frantically tried to convince us that the terrorist threat to the US is hugely overblown and that the huge sums of money spent on counter terrorism could be better spent. With Gijs de Vries and Uri Rosenthal we’ve had two guest lecturers that respectively were and still are professionally active in the field of counter terrorism. Former terrorism coordinator for the European Union Gijs de Vries very clearly elaborated on the practical difficulties and dilemma’s professionals in the field have to deal with on a daily basis.
Science is potentially strong because of its explanatory power. But in my opinion science can also be very weak, when it comes to formulating and executing policy, involving issues of safety and security. No matter how small the threat might be, governments and its officials working on counter terrorism prefer to be safe rather than sorry and are rarely in need of the subtle relationships science is looking for. Scientific findings are not always taken into account when other forces – often politically motivated forces – are competing with them. If there is one thing scientists, politicians and professionals agree about, it is that acts of terrorism must be prevented. How this is done and at what costs is something they tend to disagree on.

Academic debates sometimes are a luxury.

This statement automatically brings me to my third crosscutting lesson: let there be no doubt that a tension exists between upholding democracy and human rights on the one hand and providing citizens with safety and security through counter terrorism measures on the other hand. Of course it is hard to fight terrorists when they take into account none of the values democratic societies do, and democracies are seriously disadvantaged by this. But overcoming these disadvantages can have wicked effects.
Another one of our guest lecturers - former judge Emmanuel Gross from Haifa, Israel - told us that in the 1980’s an American judge of the Supreme Court visited Israel. This man told his audience about 70.000 Japanese Americans that were put in jail without any suspicion whatsoever right after Pearl Harbor was attacked. He also told the audience that such a thing would happen again. And it did happen again. As a matter of fact it is happening right at this moment. Thousands of men, women and even children are imprisoned and tortured without any official indictment, trial or legal aid. Secretly, for our safety and to protect our way of life they say.
Emmanuel Gross provided us with a well-funded argument about why and when some forms of torture might be justified in order to stop terrorists. The careful way he treated this subject deserves the utmost admiration, especially when considering the circumstances in Israel and the Middle East. We should never take democracy and the rule of law for granted. A secret service is a necessary evil for any government – including democracies – but without the necessary checks and balances democracy could easily slide into other more repressive forms of government, so Herman van Gunsteren warned us.

In conclusion terrorism, its causes and consequences are topics worthy of continuous study and discussion in an academic manner. What better way to do so than in the stimulating environment the honours classes provide.

I hereby on behalf of all students in the honours class on terrorism would like to thank Leiden University in general and in particular Frank de Zwart and Rudy Andeweg for making this series of utmost inspiring meetings possible.

I would like to thank the people in the audience for their attention and conclude with a quote that captures a quintessential aspect of both this topic and refers to the motto of this university praesidium libertatis.

It is a quote from Benjamin Franklin, one of the founding fathers of the United Stated of America, and a man the current American president might want to do some reading on.

‘They who would give up an essential liberty for temporary security, deserve neither liberty or security’

Thank you very much.

Inzending Essaywedstrijd Banningprijs

2008-06-10T11:57:00.000-07:00

Ik weet dat ik niets zeker weet
Een betoog over twijfel en onzekerheid.

Het enige zekere in het leven, is de dood. In tegenstelling tot vele andere, bergt deze volkswijsheid wél een absolute waarheid in zich. Het leven bestaat alleen bij gratie van de dood. Stel het leven maar eens voor zonder de dood, het zal u moeilijk vallen. Andersom geredeneerd: zo lang u zich de dood nog kunt voorstellen, kunt u er vrij zeker van zijn dat u nog leeft. Ik vind dat geen vervelende gedachte. Aangezien het leven elk moment afgelopen kan zijn wil ik in de tijd die me nog rest zoveel mogelijk presteren, zoals proberen de Banningprijs te winnen.

Er zijn mensen die meer moeite hebben met de totale afwezigheid van zekerheden in het leven. Zij bekeren zich bijvoorbeeld tot een religie. Religie als échte overtuiging kan alleen bestaan als het bestaan van een God/god boven elke twijfel verheven is. Iemand is niet streng gereformeerd, simpelweg omdat je nooit weet of je anders misschien wel in het vagevuur terechtkomt. Toegegeven, er zijn tegenwoordig in Nederland mensen die wel geloven dat er ‘iets’ is, maar niet weten wat dat ‘iets’ dan precies is. Ze kampen nog met de postmoderne naweeën van de verzuilde samenleving en besteden veel geld aan yogaklasjes, zelfhulpcursussen en wat dies meer zij. Over geld gesproken, je ziet overal om je heen dat de moderne mens hardnekkig de volkswijsheid over de dood trotserend, probeert zekerheden in zijn leven in te bouwen. In de economie wordt schijnzekerheid verkocht: koop dit product, resultaat gegarandeerd! Maar de markt kan onmogelijk zekerheid verkopen: de veiligheid van de Volvo kan de kans op een ongeluk niet elimineren. Ook vermaak is zeker: bergbeklimmers hoeven niet bang te zijn te vallen, zij zijn gezekerd met een veiligheidskoord. Toch kletteren er elk jaar weer een paar van de Alpen af. De zekerheid heeft ook bezit genomen van het lichaam. We knutselen eraan om verzekerd te zijn van een gelukkige oude dag. Niet alleen met potentieverhogende middelen (wederom: succes verzekerd!), maar ook door plastische chirurgen erin te laten snijden. Nog sterker: we zijn lijf en leden zelf gaan verzekeren. De benen van menig profvoetballer zijn voor miljoenen euro’s verzekerd. Wie niet verzekerd is, kan als verloren worden beschouwd. Michael Moore’s documentaire Sicko over de gezondheidszorg in de Verenigde Staten illustreert dat dit gegeven soms zeer letterlijk genomen dient te worden.

Het zekerheidsdenken dat in het moderne leven is geslopen, is deels het gevolg van de moderne risicomaatschappij zoals door de socioloog Ulrich Beck beschreven. Die maatschappij is georganiseerd om te beantwoorden aan risico’s – die we paradoxaal genoeg deels zelf produceren – en die we tot een minimum proberen te reduceren. Maar voor de dieperliggende oorzaak moeten we terug naar de Verlichting, en in het bijzonder naar de filosoof Descartes. Zijn scepsis dat we over het stoffelijke of lichamelijke, en de zintuiglijke waarneming ervan, radicaal moeten twijfelen heeft ons niet meer los gelaten. In de twintigste eeuw keert die twijfel terug bij de filosoof Putnam die het beroemde brains in a vat gedachte-experiment uitvoert. Zouden wij niet allemaal breinen in vaten kunnen zijn, die zich slechts verbeelden dat ze een lichaam bezitten? Een hardnekkig idee dat ook in de populaire cultuur terugkeert in de vorm van de films over The Matrix.

De dualist Descartes is echter over het mentale niet sceptisch. Integendeel, cogito ergo sum: ik denk dus ik besta. Van mijn gedachten kan ik zeker zijn; mijn autonome geest en wil maakt mij tot de mens die ik ben. Descartes’ rationalisme plaatste de ratio op een voetstuk, waar het sindsdien nooit meer af is getrokken.

Maar we moeten Descartes’ scepsis herzien: ook de denkact is onzeker. Zijn dualisme is achterhaald. Descartes had gelijk dat we niet zeker kunnen zijn van onze waarnemingen: getuigenverklaringen blijken notoir onbetrouwbaar. Van de media moet je het ook niet hebben. Onder andere tonen Joris Luyendijk’s boek Het zijn net mensen en de documentaire Outfoxed (over Fox news) hoe media berichtgeving manipuleren en onjuiste informatie aanleveren. Onze waarneming is op een nog fundamenteler niveau onzeker: de tijd die de hersenen nodig hebben om signalen van de zintuigen te verwerken maakt dat we onoverkomelijk in het verleden leven.

Maar ook het denken en alle producten ervan hebben geen zekerheidswaarde. De psychologie leert ons dat de hersenen voornamelijk worden gestuurd door het oncontroleerbare onbewuste, met een verwerkingscapaciteit die 200.000 keer zo groot is als die van het bewustzijn. De zekerheid die nog in de rationalistische filosofie van Descartes ligt besloten, is ijdele hoop. De uitspraak cogito ergo sum doen, vóóronderstelt denken en is dus zin-loos. Volgens de filosoof Wittgenstein bestaat er geen noodzakelijk verband tussen woorden en hetgeen ze betekenen: ik kan onmogelijk zeker weten dat mijn vrouw de drilboor van mijn buurman en niet mijn pianospel bedoelt, wanneer ze klaagt over de herrie. In Der Frage nach der Technik schrijft de filosoof Heidegger: de moderne techniek en bijbehorende natuurwetenschap hebben tot doel steuerung und sicherung: sturen en zekeren. Lang heeft de natuurwetenschap inderdaad de pretentie gehad zekerheden te bieden. Maar die pretentie – die natuurwetenschappers als Copernicus en Galilei nog wel hadden – is verloren gegaan. In de natuurkunde hebben de absolute wetten van de deterministische Newtoniaanse mechanica plaats gemaakt voor de kwantummechanica, die waarschijnlijkheden berekent. De moderne sociale wetenschap gebruikt de statistische methode; statistiek werkt met waarschijnlijkheidsintervallen. Ten slotte weten we sinds Darwin zelfs dat het bestaan van menselijk leven an sich onzeker is, of sterker nog: puur toeval. De evolutie verloopt niet volgens een plan en heeft geen doel.

Een lichaam en geest die zo feilbaar en onzeker zijn, daar kun je niet op vertrouwen. Daar mag je ook niet op vertrouwen. Toch is de politiek nog steeds een domein waar zekerheid een grote rol speelt: stem op mij, ik verzeker u dat duizend bloemen zullen bloeien. De politiek is het domein van de grote ideeën en ideologieën, van de krachtige retoriek en van de overtuiging. Over al deze zaken hangt een zweem van ‘zeker van je zaak zijn’ – waarvan we hebben gezien dat het misplaatst is. Niet alleen is het misplaatst, in weerwil van het Engelse ‘safe and secure’, is er ook niets veiligs aan politieke zekerheid. In het Engelse woord voor overtuiging – conviction – schuilt nog de negatieve connotatie: in de eerste plaats betekent dat ‘schuldigverklaring’. Politici die zich schuldig bevinden aan overtuiging willen de maatschappij zekeren en beheersen. In combinatie met de juiste machtsmiddelen leidt totale beheersing zonder checks and balances tot dictatuur en totalitarisme. Notoire voorbeelden zijn Nazi Duitsland, Rusland onder Stalin, China onder Mao, Cambodja onder de Rode Khmer, Iran onder Khomeini, Afghanistan onder de Taliban en de talloze militaire junta’s in Zuid-Amerika. Het is duidelijk dat gevaarlijke overtuigingen overal op het politieke links-rechts spectrum voorkomen en in vrijwel elke religie aanwezig zijn.

Onontkoombaar moeten we stellen dat pluralistische democratie enerzijds en één of meerdere politieke facties met vaste overtuigingen anderzijds elkaar slecht verdragen. Dat de democratie in Nederland ten tijde van de verzuiling stand heeft kunnen houden, kan gerust een mirakel worden genoemd. De stabiliteit van de democratie werd gewaarborgd door een elite die had afgesproken tegenstellingen niet (letterlijk) uit te vechten. Niet dankzij, maar ondanks de verschillende (religieus-)politieke facties is Nederland er weer bovenop gekomen. We kunnen de fragiliteit van democratieën niet onderschatten. De recente politieke ontwikkelingen in Rusland zijn een schrijnend voorbeeld van hoe snel een (schijn)democratie kan verworden tot een dictatuur wanneer het democratische proces niet wordt beschermd. Soms zijn daarvoor kunstgrepen nodig: volgens het Burgerlijk Wetboek artikel 2:20 kunnen antidemocratische partijen door de rechter worden verboden. Antidemocratische partijen zijn meestal extremistische partijen die vanuit een gevaarlijk onbetwijfelbare overtuiging handelen.

Onzekerheid van vertegenwoordigers en vertegenwoordigden is een voorwaarde voor democratie. Om het verband tussen democratie en onzekerheid te kunnen begrijpen, moeten we de filosoof J.S. Mill raadplegen. Mill verdedigde het liberalisme waar moderne democratieën op zijn gebouwd, vanuit het argument dat niemand de waarheid in pacht heeft en het belangrijk is om door continue vrije en open discussie bestaande inzichten te herzien. Het is niet toevallig dat Mill zich afzette tegen de onbetwijfelbaarheid van religieuze instituties. De politieke mens zal moeten leren leven met het idee dat zijn ooit rotsvaste overtuigingen, achteraf soms tijdelijke bevliegingen blijken te zijn. Zo zag ik vier jaar geleden op het Rode Plein in Moskou een bejaarde man het communisme prediken. Hij was verworden tot een toeristische attractie.

Mijn betoog moet culmineren in het verdedigen van een levenshouding van twijfel en onzekerheid, zowel privé als ook in het publieke politieke debat.

Eerder beschreef ik dat de populariteit van het zekerheidsdenken goed te begrijpen is. Het is lastig om er afstand van te nemen. Kijken we naar het Engels secure, dan is dat etymologisch te herleiden tot het Latijnse securus, dat ‘zonder zorgen’ betekent. Het is lastig om te leven met onzekerheid, het geeft in het begin een hoop gepieker en zorgen. Zekerheid heeft ook iets romantisch, we associëren het met idealen en bevlogenheid. Maar door die romantiek moeten we heen prikken. Het zou de ‘rode dominee’ Willem Banning – die een ideologisch bevlogen socialist en diep religieus mens was – hebben gestoken. Het stak mij in het begin ook. Maar vanzelf maakt zekerheid plaats voor waarschijnlijkheid en pragmatisme. Waarschijnlijkheid of probability komt van probare (Latijn): testen, onderzoeken. Zo moet er met politieke ideeën worden omgegaan. Ze worden getest in debatten, waar onzekerheid een voorwaarde voor is: wie kan er debatteren als hij alles al zeker weet? Het schrikbeeld van democratie zijn de discussies in het tv-programma Het (Nieuwe) Lagerhuis: deelnemers eraan zijn zo overtuigd van zichzelf dat ze hun ideeën nooit testen en herzien.

Hoewel ik ook in de privésfeer scepsis wil verdedigen, zou ik geen liberaal zijn als ik mensen zou verbieden onbetwijfelbare private overtuigingen te hebben. De uiterste consequentie van mijn voorgestelde houding is wél dat mensen uitgesloten worden van het democratische debat, als ze hun persoonlijke overtuigingen in het politieke domein niet willen opgeven. Dat moet gebeuren zonder onderscheid naar politieke kleur of religie. Dit lijkt een moeilijke opgave, maar het pragmatisme neemt snel bezit van mensen. De ChristenUnie stapt in een regering die abortus en euthanasie goedkeurt. Toen Jan Marijnissen partijleider van de SP werd distantieerde hij kort daarna zich van zijn vroegere Maoïstische overtuigingen.

Ik bepleit twijfel, maar geen vertwijfeling.

Het kan moeilijk zijn om te leven met onzekerheid, maar het went vanzelf. Niet aan alles hoeft getwijfeld te worden. U kunt nog zo hard betwijfelen dat de trein er daadwerkelijk is, toch raad ik af om er voor te springen. Uiteindelijk geeft onzekerheid het leven smaak. Het is juist de onzekerheid die de ruimte bied om inconsequent te zijn, om te veranderen van gedachten, om je ongelijk toe te geven. Ik kan zonder gewetensnood vandaag iets beweren en morgen het volstrekt tegenovergestelde. De eventuele prijs die je ervoor moet betalen is een verlies van betekenis van ideeën. De winst is dat u zich niet op het sterfbed voor het hoofd hoeft te slaan over in het verleden gekoesterde zekerheden – die achteraf vervlogen idealen blijken.

Sommigen zullen zich afvragen of een onzekere levenshouding niet ongelukkig maakt. Ik vind juist mensen die erg zeker van hun zaak zijn ongelukkig. Ze proberen hun ideeën vaak krampachtig te verdedigen en zijn verontwaardigd als je ze in twijfel trekt. Van Epicurus – die een (gematigde) vorm van hedonisme bepleitte – is een uitspraak overgeleverd die veel lijkt op de volkswijsheid waarmee we begonnen: ‘Over de dood hoeven we ons geen zorgen te maken. Zolang ik er ben is de dood er niet en zolang de dood er is, ben ik er niet.’ De enige zekerheid in het leven in het achterhoofd houdend, valt er nog genoeg te genieten.

Ik zou mijn eigen these ondergraven als ik de hoop uitspreek de lezer te hebben overtuigd van mijn voorgestelde levenshouding. Ik geef het ter overweging mee, maar betwijfel de waarheidswaarde ervan. Is het niet frappant dat de filosoof, die als de grondlegger wordt gezien van al het denken dat na hem is verricht, zich structureel onzeker opstelde? Vrij naar Socrates kunnen we daarom stellen: ‘Ik weet dat ik niets zeker weet’.

Column Mei - Politiek Cafe CDA Leiden

2008-06-02T11:20:00.000-07:00

Stop de toenemende arbeidsparticipatie in Nederland!

Er waart een spook door Nederland, het spook van de arbeidsparticipatie. Een tsunami van werkende mensen overspoelt het land! De afgelopen 10 jaar is de arbeidsparticipatie met maar liefst 6 procent gestegen. We hebben het laagste werkloosheidscijfer van de Europese Unie en vorige maand schreef het CBS dat de arbeidsparticipatie van moeders maar blijft stijgen.

De hoofdschuldige van dit leed? De Nederlandse regering die ons keer op keer door middel van slinkse retoriek aan het werk probeert te krijgen. In navolging van het motto van Feyenoord 1 – geen woorden, maar daden – was het motto van Paars 1: werk, werk en nog eens werk. Het motto van Balkenende 2 was: meedoen, meer werk, minder regels. En het motto van Balkenende 4: samen werken, samen leven. Even terzijde, een leuke oefening voor regenachtige middagen: vertaal willekeurig één van deze slogans naar het Duits en zie wat eruit rolt. Bijvoorbeeld: Zusammen arbeiten, zusammen… Afijn, ik hoef de connotatie niet nader toe te lichten.

Ooit heeft radio Veronica het gebruik van het ‘motto’ geïntroduceerd in de Nederlandse taal. Hun rebelse motto was ‘je bent jong en je wilt wat’. En wat wil de jeugd? Juist, de jeugd wil zuipen, roken, neuken, spijbelen en rondhangen. En vooral NIET werken. Maar dat gaat dus veranderen als het aan het huidige kabinet ligt. Jong en oud, iedereen aan de arbeid, want om de vergrijzing te betalen moeten we het magische getal van 80% arbeidsparticipatie halen. En daar wordt álles voor uit de kast getrokken.

Dankzij een duivels pact met de universiteiten wordt de studieduur zo sterk verkort dat je halverwege het VWO al voor eeuwige student worden uitgemaakt. Maar wil je dat lot ontlopen door slim te zijn en voortijdig schoolverlater te worden, dan ben je kansloos op de arbeidsmarkt en dat mag ook niet van de overheid. Logisch dat de GGD laatst ontdekte dat Marokkaanse jongeren van zoveel ambiguïteit in toenemende mate schizofreen worden. Hoop je dan eindelijk rustig je dagen te kunnen slijten in de WaJong, dan wordt je dáár weer uitgebonjourd.
En ook als WAO’er moet je eraan geloven. Gerda Verburg vertelde mij eens dat ze als bestuurslid van de CNV werkgevers adviseerde om hun personeel via de WAO pijnloos te laten ‘afvloeien’. Dat is verleden tijd. Anno 2008 kun je op één been weer gewoon lopen en werken. Sterker nog, ook als je als peuter nog helemaal niet kunt lopen, moet je al aan de slag tegenwoordig. Daar heeft de PvdA nu voor gezorgd door net op het nippertje de kinderopvang effectief de nek om te draaien. Ik ben het pasgeboren zoontje van mijn werkende tante voor de zekerheid vast aan het leren hoe hij beleidsnota’s moet schrijven.

Beleidsnota’s schrijven lijkt me een veilige gok, want bij de rijksoverheid is wel emplooi te vinden. Het massaontslag van overbodige rijksambtenaren dat bij herhaling als verkiezingsslogan van de plank wordt gehaald, is alweer van de baan. Stel je eens voor dat 10.000 raamambtenaren opeens hun economische nut moeten gaan bewijzen! Die gaan dus linea recta de VUT of de WW in.

De nieuwste bedreiging voor de 80% norm zijn ouderen die het in hun hoofd halen om op hun 65ste al te stoppen met werken. Ik zeg: als je met een wandelstok kan lopen, kun je ook de schoffel hanteren. Wat is er mis met lekker op de knietjes onkruid te wieden in het plantsoen? Lekker samen met hangjongeren die een taakstraf hebben van bureau HALT, is nog goed voor de sociale cohesie ook. Enige risico is dat die oudjes toch weer gaan klagen dat ze de hele dag achter de geraniums zitten. Maar geen nood, in de ouderenzorg is er genoeg werkgelegenheid. Meer rollators aan het bed, zullen we maar zeggen. En eerlijk is eerlijk, alleen de echte vitale oudjes mogen dan hun demente leeftijdsgenoten naar de WC toe slepen, want de sterkste schouders moeten wel de zwaarste lasten dragen.

Ach, wat een narigheid staat ons te wachten, en dat allemaal om onze verzorgingsstaat in stand te houden: onze heilige verworvenheid om niet minder dan 25 organisaties in te kunnen zetten om één multi-probleem gezin bezig te houden. Maar we kunnen de tsunami nog afwenden en het tij nog keren. Dan zullen we wel nu in actie moeten komen. Arbeiders aller Nederlanden verenigt u en leg de pennen, muizen en toetsenborden neer! Zegt massaal uw baan op.

Maar wacht, een revolutie is niet meer van deze tijd. Ik weet nog een andere manier om het arbeidsparticipatiecijfer omlaag te krijgen. Een manier die in het verleden zijn nut voor het werkloosheidscijfers dubbel en dwars heeft bewezen. We rekken de definitie van de beroepsbevolking gewoon op van 15 tot 64 jaar naar 0 tot 100 jaar. Minister Donner, aan de slag ermee!

Inzending B&A columnwedstrijd - LCB 2008

2008-05-27T06:05:00.000-07:00

Het Weena en de zelfvernietiging van de risicosamenleving

Waarschijnlijk kent u het Weena wel. Het is een prominente straat in Rotterdam met bijzondere architectuur waaronder de Millenniumtoren. Als u een congres bezoekt in congrescentrum de Doelen kunt u een kamer huren in het 5-sterren hotel Westin in die Millenniumtoren. Dat kost een vermogen, maar dan kunt u dan wel via een loopbrug naar het Congrescentrum de Doelen lopen, zodat u geen moment naar buiten hoeft.

Dat is maar goed ook, want Milieudefensie riep in 2007 het Weena uit tot de straat met de slechtste luchtkwaliteit van Nederland. Mensen die wonen aan het Weena lopen daardoor een aanzienlijk gezondheidsrisico. Jaarlijks sterven in Nederland 18.000 mensen 10 jaar eerder door luchtvervuiling, voornamelijk door deeltjes fijnstof die door verkeer en industrie worden geproduceerd.

In zijn boek Risikogesellschaft (1986) schreef de Duitse socioloog Ulrich Beck voor het eerst over de laatmoderne risicosamenleving, waarin niet meer de logica van welvaartverdeling maar de logica van risicoverdeling centraal staat. Voor een groot deel zijn die risico’s het gevolg van industrialisatie en moderne technologie en zijn ze direct gevolg van menselijk handelen.

Het Weena lijkt de stelling van Beck te bevestigen. In steeds grotere mate ondervinden we de risico’s van welvaartgroei. De toekomstige verdeling van die risico’s baart mij grote zorgen. Iedereen weet immers hoe ongelijk welvaart (inter)nationaal is verdeeld. Helaas weet iedereen ook hoe slecht overheden en burgers erin slagen welvaart te herverdelen. WereldBank, VN en IMF wijzen erop dat de armoede en ongelijkheid wereldwijd ongekend groot is en nog steeds groeit.

Laten wij de welvaartverdeling als serieuze precedent opvatten en het besef ontwikkelen dat er veel moet worden gedaan om zelfvernietiging van de risicosamenleving te voorkomen.

Als u het voorgaande pessimistisch vindt klinken, bedenk dan dat risico’s net als welvaart ook ongelijk zijn verdeeld, maar op een radicaal andere manier. Al Gore’s Inconvenient Truth leert ons dat als de – door industrialisatie gedreven – klimaatverandering doorzet het rijke Nederland net zo goed als het straatarme Bangladesh onder water zal verdwijnen. Dan verandert een hotelkamer hoog in de Millenniumtoren van een luxe in bittere noodzaak om te overleven. Ik hoop dat we het zover niet laten komen.

Inzending columnwedstrijd 4 en 5 mei comité

2008-05-20T06:23:00.000-07:00

De woorden van de prins

Hoe je het ook wendt of keert, de huidige opstand in Tibet gaat over vrijheid: vrijheid van onderdrukking. In navolging van de rest van de wereld heeft prins Willem Alexander, bij monde van de Rijksvoorlichtingsdienst, nu ook een mening over Tibet: ‘De Prins van Oranje maakt zich, net als iedereen, zorgen over de ontwikkelingen in Tibet. Hij is van mening dat er moet worden gestreefd naar een vreedzame oplossing, met respect voor de mensenrechten, waarbij rekening moet worden gehouden met de positie van alle bevolkingsgroepen.’ Je proeft in deze woorden dat ze stuk voor stuk op een gouden diplomatiek schaaltje zijn gewogen. De woorden van de prins maken ons twee dingen duidelijk: ten eerste is het opleggen van vrijheid onmogelijk geworden en ten tweede is vrijheid verworden tot een cliché. Ik zal uitleggen hoe.

‘Mag je vrijheid aan anderen opleggen?’ is een vraag die je jezelf kunt stellen, hoewel het een zinloze vraag is. De vraag is zinloos omdat vrijheid afwezigheid van dwang betekent en iemand iets opleggen juist de aanwezigheid van dwang impliceert. Je kunt dus nooit vrijheid opleggen. Wat je wél kunt doen is mensen die anderen in hun vrijheid beperken dwingend corrigeren of uit de weg ruimen. En juist daartoe zijn wij Nederlanders niet meer in staat. Uit de woorden van de prins spreekt angst, onwil en onvermogen om vuile handen te maken voor het grotere goed. Vrijheden creëren betekent offers brengen, want zij die onderdrukkingsmacht hebben zullen die nooit vrijwillig uit handen geven. Om diplomatieke, economische of zelfs sportieve redenen zijn wij niet meer bereid offers te brengen. Daarom leggen wij het af tegen dictators, die zich nooit de vraag zullen stellen of ze wel met geweld en censuur hun dictatuur aan het onderdrukte volk mogen opleggen.

Ik sprak in de vorige paragraaf over het grotere goed. Ik doelde daarmee natuurlijk op vrijheid. Het aardige van vrijheid is dat het nauwelijks abstract is. Natuurlijk kan je een academische discussie voeren over wat vrijheid is, maar in de praktijk is het iedereen direct duidelijk. Er bestaat niet zoiets als ‘een beetje vrijheid’. Vraagt u maar aan dissidente journalisten die hun leven wegkwijnen in de gevangenis wat vrijheid eigenlijk is, en hoeveel vrijheid een mens nodig heeft. Toch is voor ons vrijheid verworden tot één van onze waarden die moet concurreren met economisch gewin en diplomatieke betrekkingen – en dan vaak het onderspit delft. Het begrip vrijheid is gereduceerd tot een holle frase die het goed doet tijdens lezingen en debatten. Maar vrijheid is niet meer iets waar we noodzakelijke offers voor willen brengen, niet eens een sportevenement. Het doet me pijn dit te zeggen, maar hiermee is vrijheid effectief verworden tot een cliché.

Ik zag op de website van het Nationaal Comité 4 en 5 mei een uitspraak van de prins staan, die hij deed op 5 mei 2005: ‘Echte vrede en echte vrijheid bestaan pas, als ook die permanente angst voor oorlog en onvrijheid is verdwenen. Daar ligt vandaag onze uitdaging.’ Met de uitspraak over Tibet in het achterhoofd herlezen we die woorden en vragen ons af: beste prins, wat is er in de afgelopen drie jaar gebeurd met die uitdaging?

Column April - Politiek Cafe CDA Leiden

2008-05-12T05:01:00.000-07:00

Één koekje bij de koffie

Nederland is: één koekje bij de koffie’, sprak prinses Maxima bij de presentatie van het WRR-rapport ‘Identificatie met Nederland’. Daarmee bedoelde ze te zeggen dat dé Nederlandse identiteit niet bestaat. Dat koekje werd echter een koekje van eigen deeg, want massaal vielen politici over haar en het WRR rapport heen. Het rapport zou niet wetenschappelijk zijn, maar een politiek pamflet. Ik heb het toevallig van kaft tot kaft moeten lezen en vond het zoals het de wetenschap betaamt eerder saai dan spannend; eerder weinigzeggend dan duidelijk stelling innemend.

De constatering dat de Nederlandse identiteit niet bestaat vind ik persoonlijk net zo vanzelfsprekend als de constatering dat Sinterklaas niet bestaat. Maar eerlijk is eerlijk: de heisa omtrent het rapport tekent de politieke lading van het debat over immigratie, integratie en nationale identiteit. Vaak ongehinderd door kennis van zaken heeft iedereen er wel een mening over.

De multiculti’s van linksig Nederland willen het liefst geen koekjes bij de Turkse koffie serveren, maar zoete baklava. Volgens de socialisten is geen mens illegaal. Iedereen is welkom in Nederland, net als iedereen ook welkom is als partijlid van de SP. Dat wil zeggen; mits je aan de partijstandpunten conformeert, anders wordt je eruit geknikkerd. Ironisch.

Rita Verdonk eet blijkbaar graag droge mariakaakjes bij haar Cappuccino, want zij wil dat we weer ouderwets trots zijn op Nederland. Prima hoor, maar op de momenten dat ik mij het meest realiseer dat ik Nederlander ben – gezellig met de andere Nederlanders in Spanje op vakantie – dan voel ik eerder schaamte dan trots.

Buitencategorie is de man achter Fitna, of zoals ik de veredelde powerpoint presentatie noem: de film van Ome Wilders. Ik denk dat Geert bij voorkeur Haagse bakkies pleur drinkt met een kersenbonbon erbij, want in kersenbonbons zit alcohol in en dat mogen moslims niet. Tijdens de koffie overpeinst hij dan of hij alle moslims het land uit wil zetten, de islam af wil schaffen en de koran wil verbieden of toch de koran wil afschaffen, moslims wil verbieden en de islam het land uit wil zetten. Nee, wie denkt dat Wilders voor de makkelijke oplossingen gaat zit er naast.

Over oplossingen gesproken. De rode draad in de kritiek op politici die in het debat appelleren aan nationalistische gevoelens is dat ze alleen maar problemen signaleren en geen concrete oplossingen bieden. Dat lijkt me echter helemaal niet de taak van politici: concrete oplossingen bieden. Sterker nog, alstublieft niet zeg! Ik moet er niet aan denken dat Andre Rouvoet op zondag als ME’er stenen van voetbalhooligans terug moet gaan koppen of Piet-Hein Donner als buurtwerker Marokkaanse jongeren weer op het rechte pad moet brengen - hoe goed MC Piet-Hein ook kan rappen.

Nee, politici die het debat op scherp zetten zijn de noodzakelijke luis in de pels. Als ze afwezig zijn of worden geïsoleerd keren we terug naar de tijd van het doodknuffelen van problemen door de Paarse regering, en dat wil geen mens. Ik denk overigens dat de invloed van de Haagse politiek chronisch wordt overschat. De samenleving trekt zich er niet zoveel van aan en leeft er vrolijk fluitend langsheen, zo blijkt uit de dodelijke stilte na het verschijnen van Fitna.

Ik moet daarom bekennen dat ik ook trots ben op Nederland, dat wil zeggen op het liberalisme van de nuchtere Nederlandse bevolking. Geen land waar zaken als homoseksualiteit, softdrugs, euthanasie en abortus zo openlijk geaccepteerd en bediscussieerd worden. Ik ben trots op het Nederlandse liberalisme waar de Partij voor de Vrijheid net zo goed een stem heeft als GroenLinks.

Maar de echte liberalen vissen in het geschreeuw over integratie en identiteit even achter het net in Nederland. Zo zit ik aan het eind van de dag met Boris van der Ham aan een kop sterrenmix thee en verzuchten we dat we het allemaal ook niet meer weten. Willen we vervolgens een roze Glacé koek uit de trommel halen, dan treffen we die leeg aan. We zien dan nog net Jan-Peter Balkenende met de laatste koeken de hoek om lopen, terwijl we hem horen roepen: ‘Ja jongens, dát is nou de VOC mentaliteit.’

Column Maart - Politiek Cafe CDA Leiden

2008-05-05T07:54:00.000-07:00

Het land van koopmannen en dominees…, én shoarmazaken en imams

Recentelijk ben ik gegrepen door het fenomeen ondernemerschap. Wat ik er zo fascinerend aan vind is dat trends in ondernemerschap vaak ontwikkelingen in de gehele maatschappij weerspiegelen. De eerste multinational ooit – de VOC – staat symbool voor de Gouden 17e eeuw. De 19e eeuw is onlosmakelijk verbonden met kleine zelfstandigen zoals de kruidenier en de groenteboer, die in de loop van de 20e eeuw in een moderniseringsslag plaats moesten maken voor de grootwinkelbedrijven. Dat laatste is een duur woord voor buurtsuper.

Onvermijdelijk laat de postmoderne 21e eeuw zich kenmerken door wildgroei aan internetwinkels, reiki-consultants, lifecoaches, legal counsellors, mediators, cosmetische chirurgie klinieken, duurzame ondernemers die van gewone koeienmest stroom maken en innovatieve ondernemers die van gewone stroom groene stroom maken. We leven misschien steeds minder in het land van dominees, maar nog wel degelijk in het land van koopmannen. Ondernemerschap is zelfs een hype geworden las ik op de website van Karien van Gennip. En daar heeft ze gelijk in denk ik. Dit jaar heeft een recordaantal van 100.000 mensen een eigen onderneming opgestart. Dat zijn heel veel lifecoaches.

Geheel in overeenstemming met ondernemerschap als spiegel van de maatschappij is er nog iets gaande. In de hedendaagse geglobaliseerde wereld met bijbehorende migratiestromen neemt allochtoon ondernemerschap in Nederland hand over hand toe. Als paddenstoelen schieten de belwinkels, shoarmazaken en avondwinkels uit de grond. Volgens de stamgasten van café het Rembrandtje verandert Leiden daarmee langzamerhand in de Gazastrook. Hoe dan ook, het is een feit dat allochtoon ondernemerschap de overheid voor nieuwe uitdagingen stelt.

Zo wordt met het verstrekken van microkredieten – jazeker, nu ook in Nederland –geprobeerd allochtoon ondernemerschap duurzaam te stimuleren. Dat wil nog niet erg lukken. De raad voor microkrediet met prinses Maxima aan het hoofd voorspelt 10.000 aanvragen per jaar, maar vooralsnog ontvangen slechts 200 mensen in Nederland een microkrediet. Allochtonen lenen liever geld van familie en vrienden. Hoewel ik zelf geen allochtoon ben (althans niet volgens de CBS definitie), ontvang ik intussen ook een microkrediet.

Allochtoon ondernemerschap heeft enigszins een imagoprobleem. Het heeft nog steeds vaak iets schimmigs en bevindt zich in de informele economie buiten bereik van formele wet- en regelgeving voor bijvoorbeeld voedselveiligheid. Ik denk dat de oorzaak daarvoor is dat ondernemen in Nederland nog te ingewikkeld is. Er zijn twee dingen die kunnen worden verbeterd.

Enerzijds pleit ik voor nog meer administratieve lastenverlichting; het afhandelen van de papierhandel die bij het starten van een onderneming komt kijken kost simpelweg teveel tijd en geld en is te moeilijk. Zo moeten horecaondernemers volgens de wet BIBOB aantonen dat ze geen criminele achtergrond hebben, maar desgevraagd lukte het zelfs Tweede Kamerleden niet het bijbehorende formulier in te vullen. Gesteld dat de Kamerleden geen criminele achtergrond hebben, is het BIBOB-formulier dus onnodig ingewikkeld.

Aan de andere kant kan de begeleiding aan sommige ondernemers een stuk beter. Ik interviewde eens iemand van IPAL (overheidscommissie voor administratieve lastenverlichting), die vertelde dat de Voedsel Waren Autoriteit bij zijn lokale pizzabakker langs was geweest. De pizzabakker beschikte over geen enkele vergunning en werd gesommeerd die aan te vragen. Na veel pijn en moeite had de pizzabakker de formulieren ingevuld en enige tijd later kreeg hij bericht van de VWA. Trots dat hij nu over de verplichte vergunningen beschikte hing de pizzabakker de brief aan de muur. Toen de man van IPAL weer eens een pizza kwam afhalen zag hij dat de pizzabakker de afwijzing voor de vergunning had ingelijst. Met een klein beetje begeleiding was dat nooit gebeurd.

Nu moet ik me niet schuldig maken aan Pavlov-reactie van ondernemers om af te geven op de overheid en politiek. Ik heb zelfs wel eens ondernemers horen beweren dat het ministerie van Economische Zaken morgen kan worden opgeheven, omdat het toch alleen maar in de weg staat. Hoewel dat lichtelijk overdreven is, tekent het wel de gespannen verhouding tussen overheid en bedrijfsleven. Ondernemers moeten doen waar ze goed in zijn, en dat is ondernemen en niet het invullen van formulieren.
Kijken we met een nuchtere blik naar de toekomst dan wordt dit land het land van de dominees, koopmannen, shoarmazaken en imams. Dat is het nu eigenlijk al. Als we nu de juiste actie ondernemen blijft ondernemerschap geen hype maar wordt het een duurzaam en structureel fenomeen. Mijn vermoeden is dat allochtoon ondernemerschap dan een bloeiend nieuw onderdeel wordt in de moderne multiculturele samenleving. Als u trouwens nog een goed idee heeft: de microkredieten liggen voor het oprapen. Met de complimenten van prinses Maxima.

Column Februari - Politiek Cafe CDA Leiden

2008-04-21T04:47:00.000-07:00

Luis in de pels of Fabeltjeskrant? - Een column over media en de politiek

Omdat ik niet lijfelijk aanwezig kon zijn bij het Politiek Cafe van CDA Leiden van februari heb ik deze column ingesproken en voorzien van enkele audiofragmenten (in de tekst is aangegeven waar ze zich bevinden). Binnenkort zal ik hier een link plaatsen naar het audiobestand om de column te beluisteren.

‘Het grote, blonde beest’, zo noemde Gerrit Zalm haar ooit. Pim Fortuyn riep haar toe: 'Ga toch koken' [audiofragment ‘ga toch koken’] Als journaliste Wouke van Scherrenburg de gemoederen van politici zodanig bezighoudt, kun je jezelf afvragen of de rollen hier zijn omgedraaid. Zijn de media heden ten dage nog luis in de pels of zijn ze te dominant over de politiek? Zijn naast de drie traditionele machten niet de ambtenaren en ook niet de lobbyisten, maar de media de nieuwe vierde macht? En: beschouwt Mark Rutte daarom nieuwslezer Sacha de Boer als zijn droomvrouw?

Dit zijn allen belangrijke vragen die niet lichtzinnig moeten worden opgevat. Partijleiders, houd uw fractieleden thuis. Wees toch bedacht op die verdraaide media! Ze manipuleren geheid hun berichtgeving: bewust dan wel onbewust. En laat dát nu net géén nieuws zijn. Al in het klassieke Athene waren publieke figuren doelwit van de voorloper van de massamedia: het theater. De filosoof Socrates werd door Aristophanes in diens toneelstuk ‘De Wolken’ reeds valselijk neergezet als een goddeloze sofist, die voor veel geld de jeugd retorische trucjes bijbracht. Hoewel het ogenschijnlijk een onschuldige parodie betrof, zou Socrates jaren later wel voor dezelfde aanklacht ter dood veroordeeld worden. Dat was Socrates met fatsoenlijke mediatraining en een goede spin doctor natuurlijk nooit gebeurd. ‘Ik weet dat ik niets weet’, kom daar als minister maar eens mee aan bij het Acht Uur Journaal. Toch blijkt dat bij nader inzien vaak de strekking van een politieke soundbite. [Audiofragment Rita Verdonk]

Waren de ‘oude’ media – krant en radio – al vervelend voor politici, de nieuwe media televisie en internet leggen helemaal alles genadeloos bloot. Legendarisch was het eerste tv-debat tussen Amerikaanse presidentskandidaten Kennedy en Nixon in 1960. Luisteraars via de radio vonden de ongeschoren en hevig zwetende maar inhoudelijk sterke Richard Nixon de winnaar, maar tv-kijkers prefereerden de charismatische John F. Kennedy, die vervolgens de verkiezingen won. Onder druk van de moordende concurrentie is berichtgeving op de Amerikaanse 24-uurs nieuwskanalen intussen verworden tot lasterlijke sensatiezucht. Hun lijfspreuk? ‘If it bleeds, it leads’. [audiofragment VS newschannel: 'obama is a cigarette smoker'] Zover is het bij ons nog niet, alhoewel sommige websites niet meer berichten over hetgeen politici in de mond nemen, tenzij het een seksuele handeling betreft. Ik ben het met u eens: werkelijk Geenstijl.

Zijn de media niet doorgeslagen en verworden tot een soort Fabeltjeskrant? Zijn wij genoodzaakt bij alle berichtgeving te vragen: [audiofragment ‘echt waar’ uit fabeltjeskrant] In de Verenigde Staten haast wel zou ik zeggen, met zijn soms sterk gekleurde media in de handen van bedrijven met grote politieke belangen. Zo heeft de conservatieve zender Fox News als slogan ‘Fair and Balanced’. Ammehoela! Talkshow host Bill ‘O Reilly zet gewoon de microfoon uit als het commentaar van een gast hem niet bevalt. Het gevleugelde gezegde mag dan luiden ‘There is no such thing as bad publicity, as long as they spell your name right.’ Vertel dat maar aan Hillary Clinton die in de media al is afgeserveerd, terwijl ze slechts een minimale achterstand heeft op Barack Obama.

De hamvraag is: wat doe je er aan? Helemaal niets vrees ik, verzetten is zinloos en wie niet mee gaat in de vaart der volkeren is enerzijds nostalgisch en anderzijds een kansloos politicus. Want het mes snijdt aan twee kanten. Politici hebben de media hard nodig, de tijd van zeepkistjes in Hyde Park is voorbij. Zonder tv-debat geen verkiezingswinst, vraagt u maar aan Alexander Pechtold. Het is wel een stormachtig huwelijk: zeg maar gerust een haat-liefde verhouding. Hoe vaak hoor ik politici niet klagen dat de media hun boodschap verkeerd hebben weergegeven. Hoe vaak hoor ik de media vervolgens niet verzuchten dat ‘zij het zeker weer gedaan hebben’. Gelukkig kunnen zij deze zich eeuwig herhalende komedie op de vrijdagmiddagborrel bijleggen met een pilsje of twee in Café de Nieuwspoort.

In tegenstelling tot de Verenigde Staten kan ik me in Nederland nauwelijks aan de media storen. Laten we blij zijn dat we vrijheid van meningsuiting hebben en geen enkele vorm van censuur kennen. De vermeende politiek gekleurde berichtgeving van bijvoorbeeld de Volkskrant of de Telegraaf neem ik voor lief aan en middelt over het geheel genomen wel uit. Elke avond weer val ik met een gerust hart in slaap met op de achtergrond: [audiofragment ‘met het oog op morgen’] Kijk, zo hoor ik het graag, de Nederlandse media niet als vierde macht en ook niet als de Fabeltjeskrant, maar nog gewoon ouderwets omgeven door een spruitjeslucht!

Preconference VeerStichting Leiden

2008-04-03T06:55:00.000-07:00

(Klik op de flyer voor groter formaat)

Preconference VeerStichting Leiden

OPLADEN!

De dreiging van extremistische religie, terrorisme en klimaatveranderingen leiden tot grote zorgen. De verzorgingsstaat dreigt onbetaalbaar te worden en er ontstaan lange wachtlijsten in de gezondheidszorg. We zijn ontevreden over de kwaliteit van het onderwijs, vrezen dat probleemwijken tot getto’s verworden en zien met lede ogen de afname van sociale cohesie en fatsoensnormen aan. Maar misschien wel het ergste van alles is dat we passief en pessimistisch zijn geworden: het vertrouwen in de samenleving, de politiek en de overheid is lager dan ooit tevoren. ‘Het zal onze tijd wel duren’, lijkt de heersende opvatting te zijn.

Onze generatie studenten moet uit deze negatieve spiraal omhoog klimmen. We hebben nieuwe energie nodig om met een positieve grondhouding de problemen van de moderne samenleving te lijf te gaan. Daartoe moeten wij ons opladen, individueel en als collectief. Wie uit de MTV generatie durft een proactieve houding aan te nemen en de impasse waarin de maatschappij zich bevindt te doorbreken?

Op vrijdagavond 18 april verzamelden zo'n 90 mensen zich op de Sociëteit Minerva aan de Breestraat 50 voor de preconference van de VeerStichting Leiden.

Op de preconference gaf cultuurfilosoof en trendwatcher voor Cyrte Investments Haroon Sheikh (26) een lezing geven over hoe we de problemen van de moderne samenleving moeten begrijpen. Jenneke van Doorn laadde het publiek daarna op met een intensieve meditatiesessie. Een panel bestaande uit de volgende mensen discussieerde interactief met de zaal over hoe we op een actieve en opgeladen manier de problemen van de moderne samenleving kunnen aanpakken:
• Benyounes Rhioues, jongerenwerker jongerencentrum Mistic, Leiden Noord
• Louk Rademaker, gemeenteraadslid SP Leiden, Instituut voor Maatschappelijke Innovatie
• Mischa Tan, vrijwilliger Voedselbank Leiden
• Vincent Kagie, gemeenteraadslid GroenLinks Leiden
• Laura Karsters, Vluchtelingenwerk Zuid-Holland Noord, projectcoördinator Inburgering en Integratie
De preconference werd geleid door Duco Hoogland (23), debatleider en gemeenteraadslid in Rotterdam. Aansluitend aan de conferentie werd een borrel aangeboden door de VeerStichting.

De preconference was de opmaat naar het VeerStichting Symposium dat wordt gehouden op 30 & 31 oktober 2008, en diende ter kennismaking met het thema ‘OPLADEN!’. Deelnemers aan de preconference worden aangemoedigd om een kort essay te schrijven voor deelname aan het VeerStichting Symposium.

Wij bedanken iedereen die aanwezig was op de preconference voor zijn actieve bijdrage en zien uit naar het VeerStichting Symposium!

Met vriendelijke groeten,

Metteke Blikkendaal & Peter Kasbergen
Ambassadeurs 29ste Veerstichting Symposium Leiden

Column Januari - Politiek Cafe CDA Leiden

2008-01-29T04:16:00.000-08:00

Goeiemoggel scholiepen, fleg de bloeken moar vuer je neup

Quizvraag; van welke politicus is het volgende citaat? 'Wat ik vooral wil is investeren in kleinere scholen. Geen grote fabrieken meer waar kinderen een nummer zijn. Leraren moeten weer juf en meester heten en niet Truus en Peter. Leraren moeten ook beter opgeleid worden. Kijk wat er van de pabo komt. Als je het hebt over de wortel van 49, denken ze dat het gaat om een aanbieding bij de groenteboer.' Het goede antwoord is Geert Wilders, maar ik reken elk antwoord goed, want klagen over het onderwijs lijkt wel net zo Nederlands als klagen over het weer. Iedereen heeft er een mening over, bij allebei is het nooit goed en beide zijn even veranderlijk.

Ja, beste mensen, er wordt wat gezegd en geschreven over het onderwijs. Altijd al trouwens. Rond 1900 werd er al gesproken over de ‘chaotische toestand’ in het voortgezet onderwijs. We kunnen dus wel stellen dat de geschiedenis zichzelf herhaalt. Sinds de onderwijswet van 1863 was het onderwijs ingericht naar de toenmalige klassenmaatschappij en dat was weliswaar overzichtelijk, maar ook onwenselijk. Ik denk even aan de hedendaagse zwarte en witte scholen en zeg opnieuw: de geschiedenis herhaalt zichzelf.

Door de schoolstrijd werd onderwijs lange tijd een te gevoelig onderwerp voor de overheid, om mee aan de slag te gaan. Daarna kwam de Tweede Wereldoorlog ertussen, maar met de Mammoetwet in 1968 ging het balletje dan eindelijk rollen. De Mammoetwet overigens die aan zijn naam kwam omdat ARP’er Anton Roosjen erover in de kamer zei "laat die mammoet maar in een sprookjeswereld voortbestaan". Over de waarheidsclaim van díe uitspraak verschillen de meningen tot vandaag de dag.

Als onderdeel van de Mammoetwet werd de brugklas geïntroduceerd, om het moment van definitieve schoolkeuze uit te stellen en zodoende de invloed van opvoeding en sociaal milieu af te zwakken. In 1993 was daar de basisvorming als ultieme kunstgreep om de boel volledig gelijk te trekken. Een medestudente vertelde mij dat ze als gevolg van de basisvorming op het VWO leerde dat je de kraan uit moet doen terwijl je je tanden poetst. Over dergelijk maakbaarheidsdenken schrijft het historisch nieuwsblad: ‘Mammoetwet en basisvorming doorbraken het standenonderwijs, maar dat ging wel ten koste van het niveau.’ Als het historisch nieuwsblad zoiets schrijft, dan moeten wij dat stilzwijgend beamen.

Maar wacht, de kroonjuwelen van O, C en W moesten nog komen. Voorheen konden leerlingen hun eindexamenvakkenpakket grotendeels zelf samenstellen waardoor er teveel zogenoemde pretpakketten werden gekozen. Dat waren pakketten van talen met geschiedenis en aardrijkskunde. Dankzij de Tweede Fase moeten leerlingen een vakkenprofiel kiezen met als gevolg dat de helft van mijn klasgenoten het profiel cultuur en maatschappij koos. Direct kreeg dat profiel een bijnaam: het pretpakket.

Het bij de tweede fase horende studiehuis gaf leerlingen alle vrijheid waardoor mijn docenten die schitterend konden vertellen, voortaan moest gaan zitten wachten tot leerlingen met vragen naar hen toekwamen. Een lumineus plan met een klas van 30 pubers. Ik kan me van die lessen niet veel meer herinneren behalve dat er één jongen in mijn klas zulk vies en vettig haar had, dat propjes die je naar zijn hoofd gooide in zijn haar bleven hangen. Let wel, ik heb het over het Gristelijk Gymnasium in Utrecht, volgens de Elsevier de 4e beste school van Nederland. Ik moet er niet aan denken hoe het er in de Bijlmer of Schilderswijk aan toe gaat.

Ook onderdeel van de Tweede Fase was de verbouwing van onze bibliotheek naar een mediatheek inclusief een mediathecaris: Jurrien. Wij maakten er een sport van blaadjes uit te printen met ‘Jurrien is gek’ erop en die vervolgens met een strak gezicht bij Jurrien af te rekenen, die de blaadjes uit de printer moest halen. Van het nieuwe leren mag ik me helaas geen ervaringsdeskundige noemen, maar de kwalificatie ‘zoek-het-maar-uit-school’ is niet veelbelovend.

Het SCP stelde in het Sociaal Cultureel Rapport van 2004 dat zowel de opvattingen over goed onderwijs, als het onderwijsbeleid “nogal vaak en snel” veranderen. Mooi uitgedrukt. Die veranderingen laten leraren, leerlingen en beleidsmakers in staat van verwarring achter, hetgeen komische taferelen oplevert. Zo zegt minister Van der Hoeven in het NOS journaal in oktober 2004: "Ik wil het woord basisvorming niet meer horen", terwijl haar ministerie enige maanden later op de website schrijft: "De term 'basisvorming' kan nog steeds gebruikt worden." Omdat het woord 'basisvorming' een te beladen term is geworden schijnt er nu gesproken te worden over de 'nieuwe onderbouw'. Alsof het woord ‘basisvorming’ een foute politieke opvatting betreft.

Nu denkt u misschien dat ik het onderwijsbeleid maar niks vind, maar dan heb ik u mooi op het verkeerde been gezet. Klagen over het onderwijs is blijkbaar iets endemisch voor Nederland en daar doe ik gewoon klakkeloos aan mee. Uiteindelijk moet het toch van leerlingen en studenten komen, en daar mag wel wat meer inzet van worden verwacht. Helaas hebben heel veel mensen gewoon niet zoveel zin hebben om naar school te gaan. Albert Einstein blijkbaar ook niet, getuige zijn woorden ‘It is a miracle that curiosity survives formal education’. Wat me trouwens zorgen baart, is dat veel Tweede Kamerleden met hun gemiddelde leeftijd van 45 jaar het product zijn van de Mammoetwet, en sommige zelfs al van de basisvorming en het studiehuis. Onderwijsbeleid with a vengeance. Als dat maar goed gaat!

Welja, misschien is het goed als politici en beleidsmakers voor de verandering gewoon eens een tijdje op hun handen gaan zitten, en afwachten wat er gebeurt. Daarbij stel ik voor dat de voorgenomen invoering van een maatschappelijke stage voor leerlingen gepaard gaat met een maatschappelijke stage voor alle politici. Meer specifiek een weekje voor de klas staan in een probleemwijk, pardon: prachtwijk, excuus: krachtwijk. En neem Sywert van Lienden dan alsjeblieft mee om hem in volzinnen uit te laten leggen dat het ergste dat je als scholier kan overkomen is, dat je elke week 1 uur extra verplicht in de mediatheek moet zitten. Mijn oprechte medeleven gaat uit naar alle mediathecarissen in dit land.

Essay Veerstichting 2007

2008-01-14T05:11:00.000-08:00

De kudde is dood! Leve de kudde?
Over de schijnbare paradox waarmee nieuwe kuddes ons opzadelen

Enige weken geleden haalde ik geld op voor het astmafonds. Op een van de deuren op mijn pad ontdekte ik een vergeelde sticker van de Nederlandse Vereniging ter Bevordering van de Zondagsrust. Het trof me als koddig. De Christelijke identiteit in Nederland is heden ten dage net als de sticker: ouderwets en oubollig, maar blijft nog even plakken zolang het duurt.

Geen mens maakt zich nog druk om de zondagsrust. Één voor één openen winkels ook op zondag hun deuren, oude kerken verworden zelfs tot nieuwe discotheken. De kerkelijken vallen van hun geloof; controleert u zelf maar bij de plaatselijke parochie. Er komt geen mens meer, behalve met Kerstmis. Dat hoort immers zo.

U zegt dat u behoort tot de uitgebuite arbeidersklasse en hoongelach valt u ten deel. Het aantal sociale voorzieningen in Nederland is zo groot dat menig burger letterlijk niet meer weet waar hij ze moet zoeken.

Van het Paleolithicum tot enige duizenden jaar geleden was de mens een écht kuddedier. Het moest wel als het wilde overleven: een mammoet vel je niet alleen. De kuddes galmden sindsdien nog lange tijd na, in sociale structuren en klassen in de samenleving.

Oud nieuws: de traditionele scheidslijnen in de samenleving zijn weggevallen. Men behoort niet meer tot een groep in de samenleving, of in ieder geval niet tot één groep. TIME benoemt JOU tot persoon van het jaar. Let op, daartoe wordt JIJ alleen gerekend als JIJ over internet beschikt. Individualisme is zo gewoon geworden dat je de betekenis ervan vergeten bent.

Ook voor de politiek gelden oude kuddes intussen niet meer als relevant fenomeen. In de vijftiger jaren stemde 72 % van het electoraat op de partij die hoorde bij de zuil waar iemand toe behoorde, in de 21ste eeuw is dat verminderd tot 31 %. Het heeft zijn betekenis verloren.

De Kudde is dood, leve de Kudde! Zou het?

Als er al nieuwe (massale) kuddes bestaan, dan zijn het virtuele kuddes. Een flashmob komt op een via internet afgesproken tijdstip bij elkaar om iets schijnbaar irrelevants te doen. U spreekt achteraf met uw vrienden en pocht dat u er bij was: u ontleent uw identiteit eraan.

Voor de G8 top komen linkse radicalen massaal bij elkaar, afgesproken werk via internet en mobiele telefoon. De één om – verkleed als bontgekleurd kuiken – invloed uit te oefenen op de wereldpolitiek die structureel arme boeren in Afrika uitbuit, de ander om een verzetje te hebben en stenen te gooien naar de politie.

De nieuwe kuddes kennen diffuse grenzen. De individuen die er deel van uitmaken hebben elk een eigen motief om zich erbij aan te sluiten en zich er snel weer vanaf te wenden. De transactiekosten hiervoor zijn lager dan ooit.

Wat is de kracht van nieuwe kuddes? Het kan paradoxaal worden genoemd dat in deze tijden waarin technologie en media het mogelijk maken sneller dan ooit een kudde te mobiliseren, de kudde steeds minder betekenis krijgt. Ik vind het persoonlijk vanzelfsprekend en geruststellend.

(Oude) kuddes zijn potentieel gevaarlijk. Het is een bekend gegeven in de groepsdynamica dat groepsdruk mensen aanzet tot handelingen die ze individueel nooit hadden verricht. Zie hiervoor op kleine schaal Zimbardo’s Prison Experiment en op grote schaal de slachtingen op de Tutsi’s in Rwanda. In dit laatste geval werden de Hutu’s weliswaar opgestookt via de radio, maar hun groepsidentiteit was etnisch – en dus oud.

De nieuwe kuddes zijn niet erg gevaarlijk (‘nieuwe individuen’ – bijvoorbeeld home grown terrorists overigens des te meer). Dat heeft te maken met de reeds genoemde lage transactiekosten, waardoor de economie en politiek de kuddes nog slechts tijdelijk kunnen gijzelen voor hun gewin.

De ene dag wordt de bedenker van de Flippo’s rijk (kent u ze nog?), de andere dag de herontdekker van de Wuppie: bekent u maar, beiden liggen bij u in het rommelhok. Niks om u voor te schamen overigens. Nog zo iets: U stemde in 2002 op Pim Fortuyn, een rechtse homoseksueel. In 2006 koos u voor de SP, voormalige Maoïsten. Het kan verkeren.

De gammawetenschappen – traditioneel gericht op algemene trends en kuddes – hebben het moeilijk en sjokken uitgeput achter de ontwikkelingen aan. Zo kent de politicologie intussen tientallen, zo niet honderden, verklaringen voor stemgedrag. Deze variëteit is niet meer te behappen. De neuropsychologie en neurologie – die gedrag op individueel niveau verklaren – zullen de gammawetenschappen opslokken.

Is dit alles erg vraagt u zich af? Het antwoord is ja en nee.
Ja, wanneer u nostalgisch bent en terugverlangt naar Martin Luther King’s I have a dream redevoering en Ban de Bom demonstraties op de Dam. Ik geef toe, er hing iets in de lucht.
Nee, wanneer u niet tegenstribbelt en het over u heen laat komen. Het went vanzelf.

Wel snel nog even internet aanschaffen voordat TIME Magazine de volgende persoon van het jaar benoemt, dan hoort u er op het nippertje nog bij!

Column November - Politiek Cafe CDA Leiden

2008-01-04T12:35:00.000-08:00

De seksualisering van de politiek

'Ik ben domp, lomp en famous. Bitches zitten aan mijn penis.’ Zo luidt het refrein van de nieuwste hit van de Nederlandse hip hop groep The Opposites. Extince, een van de eerste Nederlandstalige rappers, rapte enkele jaren geleden nog: ‘Ik ben het levende bewijs dat de jeugd deugt.’ Welnu, laat het duidelijk zijn, de jeugd deugt niet meer en de muziek waar ze naar luisteren nog minder. Het staat in schril contrast met de rebellen van de jaren ‘60. Kent u ze nog? ‘Can’t buy me love’, ‘ She loves me’ en ‘I wanna hold your hand’. Juist ja, The Beatles. Nu niet meer voor te stellen, maar volgens vele ouders indertijd was Beatles een vies woord equivalent aan een zeer dubieuze moraal. De tijden zijn veranderd.

Even terug naar die eerste twee zinnen. Ik vind het rake zinnen, omdat alles wat op dit moment mis is met de jeugd erin zit. Laten we ze even ontleden. Wat hier gelezen kan worden is dat het in de moderne jeugdcultuur loont om dom en lomp te zijn, maar wel – of misschien wel daaróm juist – beroemd. De gevolgen daarvan laten niets aan de verbeelding over. Seks voor een Breezer®. Orgies in Rotterdamse garageboxen. Pornoparties, lollypop-parties en rainbow-parties. Als u niet weet wat die laatste twee zijn of wat er op dat soort feesten gebeurt: houden zo. Zodra u er namelijk achter bent, garandeer ik dat u uw dochter haar gehele puberteit op haar kamer zult opsluiten uit angst dat ze op zo’n feestelijk samenzijn belandt. Voeg bij deze ontwikkelingen videoclips met halfontblote vrouwen, een paar pikante reclameposters en een enkel tv-programma over spuiten en slikken en dan heet dat alles tezamen de seksualisering van de samenleving te zijn. U denkt misschien: ach niets op tegen, gaat z’n gangetje wel, iedereen is jong geweest. Maar dat denkt u verkeerd. Volgens minister Plasterk hebben we een probleem. Een groot probleem.

Vermoedelijk aangemoedigd door de ChristenUnie maakt minister Plasterk zich zorgen over die seksualisering van de samenleving. Akkoord, maar aangezien de politiek een representatie van de samenleving is, wil ik het graag even hebben over de seksualisering van de politiek. Ja, wie kaatst kan de bal terug verwachten. Iedereen weet dat macht aantrekkelijk is. Zou het daarom zijn dat politiek, macht en seks zo sterk met elkaar verweven zijn? Uit het buitenland kennen we John F. Kennedy die onder andere een affaire had met pin-up girl Marilyn Monroe, zijn ex-collega Bill ‘I did not have sex with that woman’ Clinton en de Franse staatsmannen Jacques Chirac en François Mitterand die naar verluid elke avond naar een andere maîtresse werden gereden. Joie de vivre zullen we dat maar noemen. Binnenlands kunnen we er ook wat van. Wat betreft Rob Oudkerk volstaat het noemen van zijn naam. Dan is er nog Harry van Bommel, waarvan we onlangs op de voorpagina van de Telegraaf mochten lezen dat hij echtelijke trouw ruim opvat en gaten in zijn onderbroek heeft, Ruud Lubbers alias De Haagsche Matras en uiteraard Pim Fortuyn, die op de radio liet weten dat hij in darkrooms seks had met minderjarige jongens. Et cetera, et cetera. Gek is dat, maar het rijtje afgaand lijkt ook voor politici te gelden dat hoe beroemder ze zijn, hoe meer ze … Afijn, u begrijpt wat ik bedoel.

Voor wie de smaak te pakken heeft en meer wil weten: een minimale zoektocht op internet deed mij belanden bij een bespreking van het Franse boek ‘Sexus Politicus’ over de sterke verwevenheid van seks en politiek in Parijs, teruggaand tot het 18e eeuwse Koninklijk hof. Een aanrader. Voor wie echt alle inside information wil weten over de escapades van politiek Den Haag moet even bij het anoniem commentaar kijken dat onder de betreffende boekbespreking staat op de website frontaalnaakt.nl. Ironisch genoeg schrijft Lousewies van der Laan op die website: ‘Complimenten voor Frontaal Naakt.nl. Scherpe confrontatie, zelfs als die soms over grenzen van smaak heen gaat, is een essentieel onderdeel van een gezonde democratie.’ Ironisch, omdat ik toevallig wat verhalen over mevrouw van der Laan ken, verhalen waarover je gerust kan stellen dat ze soms ook over grenzen van smaak heen gaan.

Toegegeven, het is allemaal geen seks voor een Breezer® of een Lollypop-party. Het zijn wat verhevener vormen van seks. Bovendien gepraktiseerd door intellectuelen en hoge heren en dames en dus wordt het met de mantel der liefde bedekt. Laat duidelijk zijn, het is niet mijn bedoeling met modder te gooien. Ik laat een oordeel aan het publiek. Misschien heeft Lousewies van der Laan wel gelijk en moet je soms over grenzen heen gaan in een democratie. Maar wees dan consistent. Heren en dames politici: een betere seksuele moraal begint bij jezelf. Wilt u de samenleving veranderen, houdt uzelf dan eerst een spiegel voor.

Als wetenschapper hoort minister Plasterk te weten dat de ontwikkelingen die hij wil duiden vaak anders liggen dan op het eerste gezicht. Daar bovenop komt de vraag of je als overheid aan dergelijke bewegingen iets kunt sturen. Dat is alleen al een praktisch argument om af te zien van zijn plannen. Aan het begin van de twintigste eeuw probeerde men in Engeland arbeiders van de drank af te krijgen. Ongetwijfeld goedbedoeld, maar het resultaat was nihil. Laat dat een precedent zijn. Als je toch seksueel gedrag wil sturen, begin dan met de echt grote problemen zoals het terugdringen van HIV/AIDS. In het zojuist genoemde rijtje ontbraken ten onrechte enkele Afrikaanse politici. Ik denk dat in dat continent op gebied van de seksuele moraal nog een hoop meer te winnen valt.

En wat betreft die Beatles. Uit een recente documentaire blijkt dat zij al spoedig na oprichting onder de invloed van vele soorten verdovende middelen veelvuldig stripclubs en bordelen bezochten. Laat het duidelijk zijn, als de samenleving zijn onschuld heeft verloren, dan is dat zeker niet vandaag of gisteren gebeurd. Ik vraag me af of Ronald Plasterk hem trouwens al heeft geluisterd: ‘Dom, lomp en famous’. Verder namelijk best een lekker nummertje.

Column September - Politiek Cafe CDA Leiden

2007-12-24T02:58:00.001-08:00

Politici en logica: ongemakkelijke partners

Politiek en logica zijn nooit vrienden van elkaar geweest. Ongemakkelijke partners zogezegd. Dat het een goed huwelijk zou moeten zijn is academisch en modernistisch, toegegeven. Ik ben me er volledig van bewust dat de waarheid altijd in het midden ligt en politiek – en dan vooral het politieke debat – een retorisch spel is. Maar laat ik voordat ik verder praat een paar voorbeelden noemen om te verduidelijken wat ik bedoel:

Meestal gaat het tarten van de logica op subtiele wijze. Zoals staatsecretaris mevr. Ross- van Dorp die de kamer meedeelde dat het haar ‘ persoonlijk verantwoordelijk mocht stellen’ voor het wegwerken van de wachtlijsten. Vriendelijk bedankt dat dat mag, dat lijkt me toch gewoon de functie van de Kamer. Bovendien, bij mijn weten wordt nooit de persoon maar het instituut minister verantwoordelijk gesteld voor gevoerd beleid.

Of dan haar collega Hoogervorst die zei na invoering van het nieuwe ziektekostenstelsel: ‘Ik zal mijn verantwoordelijkheid nemen voor het gevoerde beleid’. Gek eigenlijk, want die verantwoordelijkheid kun je niet nemen, die heb je als minister altijd al, van begin tot eind. Daar valt niets aan te nemen of geven.
Dan zijn er nog de makkelijkere prooien. Één ervan is natuurlijk George W. Bush, die tijdens de presentatie van het nieuwe Amerikaanse defensiebudget in 2006 zei: ‘The terrorists will not stop thinking about new ways to harm our country, and neither will we.’ Toegegeven een Bushism, maar opvallend was dat niemand ook maar met zijn ogen knipperde toen hij dit zei.

Jacques Tichelaar – sowieso een goede als het gaat om onmogelijke redeneringen: een soort Nederlandse George Bush – reageerde in een debat op kritiek dat de PVDA als regeringsdeelnemer geen onderzoek meer behoefde naar de oorlog in Irak. Hij zei het volgende:’ Mijnheer de voorzitter, ik heb reeds gezegd dat de PVDA geen onderzoek naar de Irak oorlog meer zal uitvoeren, gewoon omdat we dat hebben afgesproken. Ik weet dat dat geen argument is, maar u vraagt mij om argumenten, dus dan kan u ze krijgen ook.’

Ik had geen tijd om meer voorbeelden te verzamelen, maar u kent er zelf ongetwijfeld nog legio. Al deze politici zullen zo hun redenen hebben voor deze uitspraken, waar ik niet mee weg kom in een tweedejaars werkgroep filosofie, maar het is wat mij betreft exemplarisch voor de manier waarop politici taal gebruiken: op een lichtzinnige manier. En misschien wel verontrustender vind ik het gemak waarmee ze dit doen.

Ik maak me geen illusies en vier jaar politicologie studeren hebben me zeg maar gerust wat cynisch gemaakt: politiek gaat om zetelwinst. Simplisme en het daarbij behorende taalgebruik is de snelste manier om dat te bereiken. Toch steekt het af en toe, de manier waarop politici taal gebruiken – of liever gezegd misbruiken – en een soort werkelijkheid creëren waarover zich men buiten het binnenhof vaak in verwarring achter de oren moet krabben.

Paradoxaal genoeg begrijpt jan de burgerman van al die formuleringen ook niets. Om het verschil in begripsniveau te illustreren: een bevriende gemeenteambtenaar kreeg laatst van een echte Hagenees de volgende reactie op zijn plannen: ‘Luister es. Ik lees hier dat ze een topsportlocatie willen bouwen in het Zuiderpark. Dan denk ik bij m’n eige: is een gewone Haagse jongen ook nog welkom is in het zuiderpark, of mot die soms ook aan topsport doen.’ Een fraai staaltje volkswijsheid maar nu ik er over nadenk verschilt deze logica niet erg van sommige genoemde voorbeelden.

Ik kan ronduit zeggen dat ik gruwel van de term kloof tussen politiek en burger. Het is een nietszeggende term. Ik weet niet of die kloof er is, en ook niet of het slecht dat het hij er is, als hij er blijkt te zijn. Ik weet alleen dat er in Nederland weinig bergen zijn, laat staan kloven waar je in kan vallen. Laten we wel wezen: het zal 90% van de bevolking niet uitmaken op welke manier politici de logica tarten, als ze weten wie de lijsttrekker is van de grootste partij op dat moment is het al heel wat. Voor de zogenaamde ‘kwaliteit’ van de democratie zal het dus niet veel verschil maken wat politici zeggen.

Die 10% die dan nog rest, waaronder ik mijzelf dan maar schaar, maakt zich vooral bezorgd over de vraag of het dan in algemene zin zo is dat Anything goes in de politiek. Soms zit het mee, soms zit het tegen. Om het bijvoorbeeld te betrekken op het vraagstuk van de ministeriële verantwoordelijkheid haal ik Ed van Thijn erbij, die verzucht in zijn boekje de sorry-democratie: ‘Het feit dat er geen formele regels zijn voor het beoordelen van ministeriële verantwoordelijkheid, betekent toch niet dat er geen algemene criteria te formuleren zijn voor het wegsturen van ministers’ Helaas voor meneer van Thijn. Wederom te modernistisch gedacht. Keer op keer blijkt dit niet zo te zijn. Gerrit Braks – een zwaargewicht en jullie waarschijnlijk welbekend – moest eens aftreden omdat ik citeer volgens kamerleden ‘zijn strippenkaart op was’. Daar hielp geen rapport meer aan, argumenten waren zinloos. Braks hield de eer aan zichzelf.

Mevrouw Verdonk voegt nog een nieuwe dimensie toe aan de strijd met de logica. Zij zei ooit haar verantwoordelijkheid te nemen niet door af te treden, maar door op te treden. Daarmee heeft ze bereikt wat logici nimmer is gelukt, ze heeft het non-contradictieprincipe doorbroken: als A is A, dan kan ook niet-A A zijn. Het blijkt dat aftreden en optreden gelijktijdig identiek zijn aan verantwoordelijkheid nemen. De bedenker van dit principe Leibniz draait zich om zijn graf.

Vorige week hoorde ik Gerd Leers op tv zeggen dat Geert Wilders met zijn teksten niet eens meer een poging doet te refereren aan de waarheid. Daar zou hij wel eens gelijk in kunnen hebben. In dat geval zou politiek niet alleen een loopje nemen met de logica, maar zelfs verworden zijn tot iets wat de filosoof Wittgenstein een ‘language game’ – in goed Nederlands een taalspel – noemt. Werkelijkheid en taal staan volgens hem volledig los van elkaar en kunnen ook willekeurig gebruikt worden.

Een fascinerend voorbeeld van Wittgenstein wil ik u in dit verband niet onthouden. Twee mannen voeren op een hotelkamer een gesprek. In de kamer boven hen speelt een pianospeler Chopin, in de kamer beneden hen staat een man met een drilboor te drillen. De ene man zegt: ‘Ik zou willen dat die herrie ophoudt’, waarop de andere man naar beneden loopt om de drilboor te laten ophouden. Als hij terugkomt vraagt de man: Wat heb je gedaan? Ik bedoelde de pianospeler.

Concluderend: politiek en meer specifiek het politieke debat is per definitie een kwestie van retorica met al zijn eigenaardigheden. Ik zou echter willen dat dit niet hoeft te betekenen dat een loopje wordt genomen met de logica.

Maar waar heb ik het over: Socrates klaagde vele eeuwen geleden al over de Sofisten die iedereen die er maar voor wilde betalen trucjes leerde om recht te praten wat logisch gezien krom was. En zo kan het gebeuren dat aan het eind van elke dag politici en de logica na een langdurige ruzie naast elkaar in bed gaan liggen en zich uitgeput naar de eigen kant van het bed rollen, intussen verzuchtend: ach, je begrijpt me gewoon niet.

Film van het jaar 2007

2007-12-21T06:12:00.000-08:00

Voor de jaarlijkse Volkskrant verkiezing van de film van het jaar heb ik de volgende top 10 ingezonden:

1. Bobby
2. Das Leben der Anderen
3. Letters from Iwo Jima
4. Manufacturing Dissent: Uncovering Michael Moore
5. The Last King of Scotland
6. Blades of Glory
7. Nacho Libre
8. Sicko
9. Death Proof
10. The Prestige

Absolute hoogte- en dieptepunten zijn de volgende:

Absolute hoogtepunt van het filmjaar 2007 was de politieke film Bobby. Hoewel van ver voor mijn tijd (ik ben 23), 'herleefde' ik het optimisme en de oprechte betrokkenheid bij de politiek van de jaren '60. Ik was vooral erg ontroerd door de integraal in de film verwerkte speech van Robert Kennedy. Een groot compliment voor Emilio Estevez als regisseur, een man die mij als acteur nooit was opgevallen. Ik hoop in de toekomst meer films van zijn hand te zien.

Een soort dieptepunt was 'Man of the Year', voornamelijk omdat ik er veel meer van had verwacht. Ik ben trouw kijker van Amerikaanse politieke satirische programma's als The Daily Show en The Colbert Report en had gehoopt dat deze film op die lijn voort kon borduren. Hoewel de campagne van Robin Williams als 'talkshow host turns president' erg geestig was, blijkt het helaas toch teveel gevraagd om een hele film van dat niveau te maken.

Essay duurzame globalisering - Inzending VNO-NCW essaywedstrijd

2007-12-04T07:10:00.000-08:00

Maak ondernemen mogelijk! Over duurzame globalisering door ondernemende immigranten.

Toenemende globalisering betekent dat ontwikkelingen over de gehele wereld in steeds grotere mate op elkaar ingrijpen. Het gaat onder andere over toenemend verkeer van geld, goederen en mensen tussen landen. Eerlijke globalisering impliceert écht vrij verkeer. Om dat te bewerkstelligen voor geld en goederen is zeer moeilijk, zo toont ons de moeizame werking van de WTO en aanverwante organisaties. Ervoor zorgen dat het toenemend aantal mensen dat migreert in hun nieuwe land een succesvol bestaan op kan bouwen is echter de grootste uitdaging. Hooggeschoolde mensen zijn welkom als kenniswerkers, laaggeschoolden zijn dat niet. Toch zijn landen die hun grenzen voor hen proberen dicht te gooien achterhaald en bovendien ineffectief bezig. Immigranten komen toch wel binnen en belanden dan vaak in de illegaliteit. Of het nu Polen in Nederland, Tunesiërs in Spanje of Mexicanen in de Verenigde Staten betreft, deze ontwikkeling is wereldwijd waarneembaar.

Als mensen migreren uit hun thuisland op zoek naar een beter leven en een betere toekomst, willen ze dat vaak doen door middel van het ondernemerschap. De uitstekende ‘Monitor Allochtoon Ondernemerschap’ van onderzoeksinstituut EIM laat zien dat de percentages ondernemers onder autochtonen en allochtonen in Nederland in steeds grotere mate aanzienlijk verschillen in het voordeel van de laatste groep. Het feit dat ze bereid zijn huis en haard te verlaten en alles op te geven voor een beter bestaan doet dat reeds vermoeden. Doordat de positie van immigranten op de arbeidsmarkt gemiddeld genomen slecht is moeten ze vaak wel ondernemen. In dat geval is duurzaamheid de omstandigheden en mogelijkheden scheppen waardoor ondernemerschap optimaal mogelijk is. Op dit moment zijn die mogelijkheden er nauwelijks. Geïmmigreerde ondernemers ondervinden vele barrières bij het opstarten van hun bedrijf. De twee grootste barrières zijn een gebrek aan startkapitaal en het vastlopen in het proces van vergunningverlening voor het opstarten van een onderneming. De overheid heeft helaas een blinde vlek voor deze problemen, met alle gevolgen van dien. Juist door de problemen van immigranten en vergelijkbare kwetsbare groepen in de samenleving te onderkennen, kunnen overheid en bedrijfsleven dieperliggende en structurele tekortkomingen aangrijpen. Talloze oer-Hollandse ondernemers ondervinden precies dezelfde barrières.

Het stimuleren van ondernemerschap is niet alleen belangrijk vanuit een economisch perspectief, maar ook vanuit een sociaal perspectief. Ondernemende immigranten – en ook latere generaties – creëren diversiteit in wijk en samenleving, functioneren als rolmodellen en bieden andere immigranten arbeidsplaatsen die ze node missen op de reguliere arbeidsmarkt. Voor wie denkt dat immigranten blijven steken in traditionele branches (met als welbekend stereotype de shoarmazaak); er is een duidelijk verschuiving waar te nemen naar andere sectoren, zo blijkt uit de Monitor Allochtoon Ondernemerschap. Dat politici ondernemerschap willen stimuleren maken ze op retorische wijze voldoende duidelijk, toch denken zij nog te beperkt en doen ze te weinig. Om iets te doen aan de twee genoemde grote barrières zijn instrumenten beschikbaar. De eerste barrière kan worden geslecht door het vergroten van toegang tot krediet. Bijvoorbeeld door middel van microkrediet; een goed voorbeeld van hoe globalisering best practices razendsnel wereldwijd kan verspreiden. Oorspronkelijk gestart in Bangladesh, ontvangen inmiddels meer dan 120 miljoen mensen wereldwijd microkrediet en zijn recentelijk ook in Nederland microkrediet projecten opgestart. De tweede barrière kan worden geslecht door enerzijds het proces van vergunningverlening te vereenvoudigen en anderzijds immigranten te helpen een bedrijf op te zetten. Dat eerste is ook goedkoper voor de overheid. De onlangs ingevoerde internetmodule Horeca1 vermindert administratieve lasten voor Amsterdamse horecaondernemers, zodat ondernemers en gemeente beiden 1500 euro besparen. Bovendien wordt het aanvragen van de benodigde vergunningen veel eenvoudiger. Frappant is dat in Singapore al jaren een voorloper van Horeca1 bestaat. Dat het de moeite loont immigranten te helpen bewijst een groep succesvolle Somalische ondernemers die vanuit Nederland in de jaren ’90 naar Leeds, Verenigd Koninkrijk, zijn verhuist vanwege een positiever ondernemersklimaat. Dat is de ironie van globalisering: de ontwikkelingen gaan zo snel, dat wanneer de overheid maatregelen neemt, die vaak al bij invoering te laat blijken te zijn – als er überhaupt iets wordt gedaan.

De conclusie is dat duurzaamheid niet duur hoeft te zijn. Integendeel juist, het kan zelfs geld veel opleveren. Op de lange termijn echoën de effecten van een duurzame economie door in de gehele samenleving. De Nederlandse overheid dient zich dan wel realiseren dat het nú het potentieel ondernemerschap dat in de samenleving zit moet benutten. Dan, en alleen dan maakt zij duurzame globalisering mogelijk. Als politiek, overheid en bedrijfsleven nu niet handelen en hun voornemens vooral bij goede bedoelingen laten, dan zullen zij daarvoor een hoge prijs betalen. Dit geldt niet alleen voor de Nederlandse overheid, maar voor alle overheden ter wereld. Één troost: hoewel de problemen universeel, zijn de oplossingen dat gelukkig ook.