Essay Veerstichting 2007

De kudde is dood! Leve de kudde?
Over de schijnbare paradox waarmee nieuwe kuddes ons opzadelen

Enige weken geleden haalde ik geld op voor het astmafonds. Op een van de deuren op mijn pad ontdekte ik een vergeelde sticker van de Nederlandse Vereniging ter Bevordering van de Zondagsrust. Het trof me als koddig. De Christelijke identiteit in Nederland is heden ten dage net als de sticker: ouderwets en oubollig, maar blijft nog even plakken zolang het duurt.

Geen mens maakt zich nog druk om de zondagsrust. Één voor één openen winkels ook op zondag hun deuren, oude kerken verworden zelfs tot nieuwe discotheken. De kerkelijken vallen van hun geloof; controleert u zelf maar bij de plaatselijke parochie. Er komt geen mens meer, behalve met Kerstmis. Dat hoort immers zo.

U zegt dat u behoort tot de uitgebuite arbeidersklasse en hoongelach valt u ten deel. Het aantal sociale voorzieningen in Nederland is zo groot dat menig burger letterlijk niet meer weet waar hij ze moet zoeken.

Van het Paleolithicum tot enige duizenden jaar geleden was de mens een écht kuddedier. Het moest wel als het wilde overleven: een mammoet vel je niet alleen. De kuddes galmden sindsdien nog lange tijd na, in sociale structuren en klassen in de samenleving.

Oud nieuws: de traditionele scheidslijnen in de samenleving zijn weggevallen. Men behoort niet meer tot een groep in de samenleving, of in ieder geval niet tot één groep. TIME benoemt JOU tot persoon van het jaar. Let op, daartoe wordt JIJ alleen gerekend als JIJ over internet beschikt. Individualisme is zo gewoon geworden dat je de betekenis ervan vergeten bent.

Ook voor de politiek gelden oude kuddes intussen niet meer als relevant fenomeen. In de vijftiger jaren stemde 72 % van het electoraat op de partij die hoorde bij de zuil waar iemand toe behoorde, in de 21ste eeuw is dat verminderd tot 31 %. Het heeft zijn betekenis verloren.

De Kudde is dood, leve de Kudde! Zou het?

Als er al nieuwe (massale) kuddes bestaan, dan zijn het virtuele kuddes. Een flashmob komt op een via internet afgesproken tijdstip bij elkaar om iets schijnbaar irrelevants te doen. U spreekt achteraf met uw vrienden en pocht dat u er bij was: u ontleent uw identiteit eraan.

Voor de G8 top komen linkse radicalen massaal bij elkaar, afgesproken werk via internet en mobiele telefoon. De één om – verkleed als bontgekleurd kuiken – invloed uit te oefenen op de wereldpolitiek die structureel arme boeren in Afrika uitbuit, de ander om een verzetje te hebben en stenen te gooien naar de politie.

De nieuwe kuddes kennen diffuse grenzen. De individuen die er deel van uitmaken hebben elk een eigen motief om zich erbij aan te sluiten en zich er snel weer vanaf te wenden. De transactiekosten hiervoor zijn lager dan ooit.

Wat is de kracht van nieuwe kuddes? Het kan paradoxaal worden genoemd dat in deze tijden waarin technologie en media het mogelijk maken sneller dan ooit een kudde te mobiliseren, de kudde steeds minder betekenis krijgt. Ik vind het persoonlijk vanzelfsprekend en geruststellend.

(Oude) kuddes zijn potentieel gevaarlijk. Het is een bekend gegeven in de groepsdynamica dat groepsdruk mensen aanzet tot handelingen die ze individueel nooit hadden verricht. Zie hiervoor op kleine schaal Zimbardo’s Prison Experiment en op grote schaal de slachtingen op de Tutsi’s in Rwanda. In dit laatste geval werden de Hutu’s weliswaar opgestookt via de radio, maar hun groepsidentiteit was etnisch – en dus oud.

De nieuwe kuddes zijn niet erg gevaarlijk (‘nieuwe individuen’ – bijvoorbeeld home grown terrorists overigens des te meer). Dat heeft te maken met de reeds genoemde lage transactiekosten, waardoor de economie en politiek de kuddes nog slechts tijdelijk kunnen gijzelen voor hun gewin.

De ene dag wordt de bedenker van de Flippo’s rijk (kent u ze nog?), de andere dag de herontdekker van de Wuppie: bekent u maar, beiden liggen bij u in het rommelhok. Niks om u voor te schamen overigens. Nog zo iets: U stemde in 2002 op Pim Fortuyn, een rechtse homoseksueel. In 2006 koos u voor de SP, voormalige Maoïsten. Het kan verkeren.

De gammawetenschappen – traditioneel gericht op algemene trends en kuddes – hebben het moeilijk en sjokken uitgeput achter de ontwikkelingen aan. Zo kent de politicologie intussen tientallen, zo niet honderden, verklaringen voor stemgedrag. Deze variëteit is niet meer te behappen. De neuropsychologie en neurologie – die gedrag op individueel niveau verklaren – zullen de gammawetenschappen opslokken.

Is dit alles erg vraagt u zich af? Het antwoord is ja en nee.
Ja, wanneer u nostalgisch bent en terugverlangt naar Martin Luther King’s I have a dream redevoering en Ban de Bom demonstraties op de Dam. Ik geef toe, er hing iets in de lucht.
Nee, wanneer u niet tegenstribbelt en het over u heen laat komen. Het went vanzelf.

Wel snel nog even internet aanschaffen voordat TIME Magazine de volgende persoon van het jaar benoemt, dan hoort u er op het nippertje nog bij!